Dinsdag 05/07/2022

Over graven en helden

Alberto Méndez

De blinde zonnebloemen

Oorspronkelijke titel: Los girasoles ciegos

Vertaald door Eugenie Schoolderman

Meulenhoff, Amsterdam, 189 p., 16.95 euro

Met de dood van Franco in 1975 kwam er een einde aan de censuur die het Spaanse literaire landschap jarenlang had vertekend en verminkt. Toch bleef, tegen alle verwachtingen in, het thema van de burgeroorlog ook na die datum nog lange tijd taboe. Tot het einde van de jaren negentig werd er niet of nauwelijks over geschreven: Spanje wou vergeten en schreef daarom liever romans waarin elke verwijzing naar de Spaanse historische, culturele en politieke realiteit zorgvuldig was weggegomd. Het was de roman Soldaten van Salamis van Javier Cercas die voor de omslag zorgde. Dat boek uit 2001, over het leven van de fascistische ideoloog en schrijver Rafael Sánchez Mazas, werd een gigantisch succes en bracht zo een 'burgeroorlograge' op gang. Naast bekende namen als Javier Marías (Jouw gezicht morgen), Jorge Semprún (Twintig jaar en een dag) en Carlos Ruiz Zafón (De schaduw van de wind) sprongen ook enkele minder grote namen mee op de kar. Een daarvan was Alberto Méndez (1941-2004).

In De blinde zonnebloemen schetst deze Madrileense schrijver vier verschillende, republikeinse, getuigenissen van de periode 1936-'39. De hoofdpersonages zijn allen mensen die bereid zijn te sterven voor hun idealen. Zo is er het verhaal van Carlos Alegría, een kapitein van het fascistische leger die daags voor de franquistische zegetocht door Madrid overloopt naar de republikeinen, omdat hij niet tot het kamp van de overwinnaars wil behoren. En er is Juan Senra, een republikeinse gevangene die, enkele dagen voor het einde van de oorlog, de leugen opbiecht die hem tot dan toe van het vuurpeloton had weggehouden, omdat de gedachte dat die leugen de fascisten voldoening schenkt ondraaglijk is geworden. Al dat idealisme maakt de verhalen enigszins voorspelbaar, maar daarom niet minder aangrijpend. Vooral het tweede verhaal, over de laatste dagen van een jonge dichter en zijn pasgeboren zoon in de eenzame bergen van Asturië, is erg ontroerend.

Ook al zijn de hoofdpersonages republikeinen in hart en nieren, De blinde zonnebloemen is allerminst een lofzang op links. Meer dan een bepaalde ideologie te verheerlijken, heeft Méndez met zijn roman de cijfers en grafieken waartoe oorlogen vaak worden herleid in uren angst en eenzaamheid willen vertalen, zonder daarbij in sentimentaliteit of moralisme te vervallen. Hij is daar met veel brille in geslaagd.

Oude wonden

Javier Cercas

Sneller dan het licht

Oorspronkelijke titel: La velocidad de la luz

Vertaald door Adri Boon

De Geus, Breda, 254 p., 19.90 euro

Het debacle waar de VS-invasie in Irak op lijkt af te stevenen heeft de oude wonde van de Vietnamoorlog weer opengereten. Veel veteranen zijn de ervaringen in Saigon en de Vietnamese jungle nooit helemaal te boven gekomen. Over een van hen, Rodney Falk, gaat de nieuwe roman van de Spaanse auteur Javier Cercas.

Net als Soldaten van Salamis gaat Sneller dan het licht over de dunne grens tussen cultuur en barbarij. In het tweede boek komt de verteller te weten dat Rodney, docent Spaans aan de Universiteit van Urbana, deelnam aan een vreselijk bloedbad, waarbij 54 Vietnamezen omkwamen.

Terug in Amerika wordt Rodney overal met de nek aangekeken. Hij trekt zich terug in zichzelf en de literatuur. De enige twee die erin slagen naderbij te komen, zijn zijn tweede vrouw en de verteller van het verhaal. Maar ook zij begrijpen hem niet.

Het levensverhaal van Rodney Falk vormt de inspiratiebron voor de nieuwe roman van de verteller, die dezelfde naam draagt als schrijver Javier Cercas, en net als hij de auteur is van drie romans en een kortverhaal. Toch zijn er verschillen tussen de twee. Komt de auteur in interviews bescheiden over; zijn alter ego is dat niet. Het succes van Soldaten van Salamis is hem naar het hoofd gestegen, zijn gezin ziet hij niet meer staan en voor het schrijven heeft hij geen tijd. Tot zijn vrouw en kind omkomen in een verkeersongeluk en hij zich genoodzaakt ziet weer te schrijven. Dan herinnert hij zich zijn oude vriend Rodney. Hij zoekt hem op, interviewt zijn familie en leest de brieven die hij vanuit Vietnam verzond.

Door het verhaal van de verteller naast dat van Rodney te plaatsen, lijkt Cercas te suggereren dat het schuldgevoel van de verteller na het auto-ongeluk van zijn vrouw vergelijkbaar is met dat van de Vietnamveteraan. Die vergelijking is bij de haren getrokken. De geschiedenis van Rodney op zich is boeiend; de manier waarop ze wordt gebracht smaakt belegen.

Man met grote snor en boevengezicht

Marcelo Figueras

Kamtsjatka

Oorspronkelijke titel: Kamchatka

Vertaald door Brigitte Coopmans

Signature, Utrecht, 272 p., 17,95 euro

Argentinië, 24 maart 1976. Aangevoerd door Jorge Videla plegen de generaals van de land-, lucht- en zeemacht een staatsgreep. Tot opluchting van velen, want onder leiding van Peróns derde echtgenote, Isabel, was het land onbestuurbaar geworden. Een poosje militaire discipline om de zaken weer op orde te stellen en dan weer een burgerregering: Argentinië was het gewend. Dat het ditmaal anders zou uitpakken, had niemand verwacht. De junta zou meer dan duizenden politieke tegenstanders vervolgen, folteren en vermoorden. Onder hen ook de ouders van de tienjarige Harry, het hoofdpersonage van Kamtsjatka, en zijn vijf jaar jongere broertje Hummel.

Op een dag worden de jongens van school gehaald. Het advocatenkantoor van hun vader, dat zich bezighoudt met de verdediging van politieke gevangenen, is door de politie doorzocht. Daarbij is een collega meegenomen. Het gezin vlucht halsoverkop naar een vakantiehuis buiten Buenos Aires. Er is geen tijd om Harry's favoriete Riskspel en Hummels Goofy op te halen. Aangekomen op het onderduikadres neemt de familie een nieuwe identiteit en andere gewoontes aan. Zijn ouders proberen daarbij de werkelijke omvang van de dreiging zo goed mogelijk voor Harry verborgen te houden. Ze kopen hem een nieuw Riskbord, laten hem lang tv-kijken of gaan een weekendje naar oma en opa.

Ondanks de inspanningen van zijn ouders doorziet Harry bepaalde 'raadsels'. Zoals wanneer oom Rodolfo plots 'sterft'. Details over de folteringen en executies die de personen rondom Harry wegmaaien, blijven achterwege. Kamtsjatka gaat dan ook niet over dé dictatuur: de geschiedenis van de vermisten en duizenden slachtoffers in onderhand helaas genoegzaam bekend. Schrijver Marcelo Figueras vertelt over de dictatuur zoals ze beleefd wordt door een tienjarig kind. Als bullshit, als hij door "die nieuwe president met zijn grote snor en boevengezicht" van school moet veranderen. Als een langgerekte aflevering van The Invaders, waarin hij zich, net als hoofdrolspeler David Vincent, bij elk onbekend gelaat moet afvragen of het een vriend of vijand is. Als vakantie, want mama is ontslagen en ze is nu veel meer thuis. Als een spelletje Risk met papa. Harry's microgeschiedenis van het Videlatijdperk lardeert wrange inzichten met luchtige kwajongensstreken en plaatst hartverwarmende familiale geborgenheid tegenover kille geweren. Een aanrader.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234