Dinsdag 26/10/2021

AchtergrondDuurzame supermarkt

Pastasaus met of zonder palmolie? De virtuele supermarkt toont de milieu-impact van voedingskeuzes

Een afbeelding van wat iemand in de VR-bril ziet in de VirtuMart. Beeld rv
Een afbeelding van wat iemand in de VR-bril ziet in de VirtuMart.Beeld rv

Met een virtualrealitybril op zie je meteen welk milieueffect je boodschappen hebben. Kan dat experiment consumenten helpen om duurzame keuzen te maken?

Zes soorten pastasaus in het schap. Een biologische variant die 2,75 euro kost. Een pot Heinz, te koop voor 1,69 euro. Een huismerkvariant. Een extra goedkope. En ga zo maar door. Welke kies je? En welke kies je als er bij het pakken van een niet-biologische variant ineens een kaalgekapt Amazonewoud voor je ogen verschijnt, omdat er palmolie in die pastasaus zit?

Dat gebeurt bij een experiment met virtualrealitybrillen van de Universiteit van Amsterdam in samenwerking met Tilburg Universiteit. In een virtuele supermarkt kunnen proefpersonen zichzelf met een grote ronde knop op de controller teleporteren van de groente- en fruitafdeling naar de koeling waar chocomelk en toetjes klaarliggen.

Een VR-bril, die voor elk oog een ingebouwd beeldscherm heeft, brengt de gebruiker naar een compleet andere wereld. Door de computertechniek zie je diepte in de ‘VirtuMart’, waar je kunt rondkijken, lopen en bukken om iets uit een schap te pakken. Sensoren in de VR-bril en in de handcontrollers registreren elke beweging, zodat die ook in de virtuele ruimte te zien is.

Pastasaus met palmolie kopen? Daar ziet u het gevolg: gekapt Amazonewoud. Beeld Getty
Pastasaus met palmolie kopen? Daar ziet u het gevolg: gekapt Amazonewoud.Beeld Getty

Onderzoeker Marijn Meijers gebruikt de virtuele supermarkt om te bestuderen of VR mensen ertoe kan brengen milieubewuste voedingskeuzen te maken. Onlangs kreeg ze een prestigieuze Veni-beurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek NWO om de komende vier jaar aan dit onderzoek te besteden. Ze werkt hiervoor samen met Nynke van der Laan, ontwikkelaar van de VirtuMart, en Eline Smit. Veel consumenten weten wel hoe slecht het klimaat eraan toe is, maar laten dit niet meewegen bij hun beslissingen in de supermarkt, zegt Meijers, universitair docent duurzaamheidscommunicatie aan de Universiteit van Amsterdam. “Wij willen mensen op het moment dat ze beslissen laten meemaken wat het effect van hun keuze is.”

Wie in de VirtuMart vlees wil pakken, steekt een arm uit naar een pak biefstuk en drukt op een knop. Er verschijnt een pop-up: een plaatje van een oceaan met wit, afgestorven koraal. Vleesproductie gaat gepaard met relatief veel uitstoot van broeikasgassen, die leidt tot de klimaatopwarming waarvan het koraal de dupe wordt. Wanneer je daarentegen vleesvervangers vastpakt, die minder uitstoot veroorzaken, verschijnt een afbeelding van kleurrijk koraal. In een volgende stap willen de onderzoekers de plaatjes vervangen door 360-gradenvideo’s, waardoor het lijkt alsof je even in die kleurrijke oceaan rondzwemt. Een beeld dat de consument misschien nog een extra zetje geeft om voor de vegetarische keuze te gaan.

Vleesvervangers leiden tot minder CO2-uitstoot, dus verschijnt een ­afbeelding van kleurrijk koraal. Beeld Getty
Vleesvervangers leiden tot minder CO2-uitstoot, dus verschijnt een ­afbeelding van kleurrijk koraal.Beeld Getty

Tijdens een pilotstudie gingen 250 proefpersonen winkelen in de virtuele supermarkt. Boodschappen die als meest milieubewust telden, waren lokaal en in het seizoen geteeld en bevatten zo min mogelijk palmolie. Wat blijkt? De pop-ups die op het moment van beslissen de consequenties van de keuze in beeld brengen, leidden ertoe dat gemiddeld 88 procent van de boodschappen in het mandje duurzaam was. Deelnemers in de controlegroep, die in plaats van een informatieve pop-up een ellenlange lijst met ingrediënten van het betreffende product te zien kregen, hadden gemiddeld 63 procent van hun producten duurzaam ingekocht.

Wie vlees uit het schap pakt, ziet vanwege de broeikasgassen een plaatje van een oceaan met wit, afgestorven koraal. Beeld Getty
Wie vlees uit het schap pakt, ziet vanwege de broeikasgassen een plaatje van een oceaan met wit, afgestorven koraal.Beeld Getty

Tijdens de virtuele beleving gaat het niet zozeer om kennisoverdracht, zoals op pakjes sigaretten met de afbeelding van vernielde longen en de tekst ‘roken is dodelijk’, maar vooral om het overbrengen van een ervaring. “Die complete ervaring vergroot het idee dat je zelf kunt bijdragen aan een beter milieu. Het maakt de stap tussen actie en consequentie minder groot”, zegt Meijers.

Maar werkt dat alleen in een labsituatie of ook in het echt? Sommige deelnemers maakten er tijdens het experiment een sport van om alles uit de schappen op de grond te gooien. “Zonder op te ruimen, want dat doet de resetknop voor je”, grapt ontwikkelaar Van der Laan. Zien ze het experiment als een spelletje, of doen ze er in hun dagelijks leven ook iets mee? Dat laatste, bevestigen de onderzoekers aan de hand van vragenlijsten die ze hebben afgenomen, want zelfs tot twee weken na het rondlopen in de virtuele supermarkt letten de deelnemers meer op het milieueffect tijdens hun dagelijkse boodschappen, doordat ze het gevoel hadden te kunnen bijdragen aan een beter milieu.

Ook Thomas van Rompay, universitair hoofddocent aan de vakgroep communicatiewetenschap van de Universiteit Twente en niet betrokken bij dit onderzoek, is enthousiast over het gebruik van VR bij voedingskeuzes. “Mensen kijken maximaal vier seconden naar een product. Dit soort technologie is dan uitermate geschikt om ze direct de gevolgen van hun snelle keuzes te laten ervaren. Bovendien zie je vaak dat natuurbeelden een gevoel van ontzag oproepen, en dit gevoel leidt ertoe dat mensen zich meer bekommeren om de natuurlijke omgeving.”

Een afbeelding die in de VirtuMart verschijnt bij het maken van een duurzame keuze.  Beeld rv
Een afbeelding die in de VirtuMart verschijnt bij het maken van een duurzame keuze.Beeld rv

Willen we ons dan voortaan afsluiten van de echte wereld en met een VR-bril door de supermarkt lopen? Dat klinkt niet heel aantrekkelijk. Maar de pop-ups kunnen ook verschijnen met een andere techniek, augmented reality (AR). Je richt je telefoon of handscanner op een pak Sultana’s en het apparaat laat in beeld zien wat de gevolgen van deze keuze zijn voor het oerwoud of de oceanen. Meijers: “Ik zie dat wel gebeuren, want duurzaamheid is echt hip op het moment. Ook supermarkten vinden het steeds interessanter.”

Een andere methode om meer milieuvriendelijke producten in de keukenkastjes van de consument te krijgen, is om als supermarkt bepaalde producten te boycotten. Zo dreigen Nederlandse supermarkten met een boycot van producten waarvoor Braziliaans regenwoud is gekapt. “Ik ben er voorstander van dat supermarkten ook meer verantwoordelijkheid nemen door te kiezen welke producten ze in hun schappen leggen”, stelt Van Rompay. “Maar er moet altijd aan beide kanten iets gebeuren: zowel aan de kant van de consument als aan de kant van de supermarkt.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234