Zondag 25/09/2022

Penalty van ondraaglijke lichtheid

'Ik wist dat als ik zou missen onze communistische regering zou denken dat het om een politiek gebaar ging. Dan zou ik eindigen in de uraniummijnen.' Zo sprak Antonin Panenka vele jaren later over zijn beroemdste baltoets.

Door Raf Willems

Oudere voetbalfans herinneren zich ongetwijfeld die gedenkwaardige avond in Belgrado, 20 juni 1976, bijna dertig jaar geleden. De EK-finale tussen Tsjecho-Slowakije en West-Duitsland, eindstand 2-2. Penalty's. Als Panenka de laatste benut, zal zijn land opfleuren. Voor het eerst sinds de Praagse Lente van 1968, die in bloed en tranen was gesmoord.

Antonin Panenka (° 1948) draait aan zijn zigeunersnor en slentert nonchalant naar de stip. In gedachten is hij terug bij die heerlijke zomernachten van 1968. In de parken proefde hij met zijn vrienden even van flowerpower en rock-'n-roll. De doldrieste Sovjettanks schoten, op bevel van het Kremlin, op 21 augustus de droom van Alexander Dubçek aan flarden. Het geloof van de hervormingsgezinde partijleider in een socialisme met een menselijk gelaat werd gesmoord in het zicht van de vrijheid. Panenka weet het, want hij heeft het met zijn eigen ogen gezien.

Hij bedenkt koortsachtig een list om Sepp Maier, op dat ogenblik de beste keeper ter wereld, te verschalken. Als het lukt, zal Praag weer even Zlata Praha zijn, de gouden stad. Een subtiele schijnbeweging stuurt Maier naar de hoek. Als hij al op de grond ligt, klimt een sublieme boogbal, een fluwelen fantasie, recht door het midden tegen de touwen. De Panenka is geboren en oogst wereldwijd applaus. De speler zelf zou zijn internationale populariteit pas na de val van de Muur ontdekken. Het beroemde Wenceslasplein in Praag stroomt vol met dansende en pilsdrinkende feestvierders.

Zoals bij de komst van de humanistische president-wijsgeer-theoloog Thomas Masaryck en de nationale onafhankelijkheid in 1918. Hij bouwde het nieuwe Tsjecho-Slowakije op het puin van de Eerste Wereldoorlog, volgens een merkwaardige mix van verdraagzame vrijzinnigheid en vooruitstrevend christendom.

Zoals bij de Praagse Lente in 1968. En zoals later bij de Fluwelen Revolutie van Vaclav Havel in 1989, toen het IJzeren Gordijn letterlijk werd neergehaald.

Praag worstelde met dictaturen van uiteenlopende aard en reageerde erop zoals Milan Kundera het toonde in zijn bekroonde boek De ondraaglijke lichtheid van het bestaan: met zin voor esthetiek en luchtige zelfspot, een voor de machthebbers ongrijpbare ontsnappingsroute. Kundera bracht de typische sfeer van ironie, erotiek en melancholie in beeld en vertelde hoe "het communisme als een strenge vader de liefde en de humor verbood en de essentie van het leven ontnam".

De eigenzinnige Praagse voetbalinzichten - onder invloed van Thomas Masaryck in de jaren twintig tot stand gekomen - sloten zich bij Kundera aan. De penalty van Panenka zat vol liefde voor de bal en spotte met alle opgelegde regels. Op dat niveau nooit meer met zo'n natuurlijke nonchalance vertoond. Maradona, Van Basten, Platini, Romario, de tovenaars van de traptechniek, ze waagden er zich nimmer aan.

Panenka pleegde een daad van verzet waar Praag een patent op heeft: de individualist die de leugen van het autoritaire systeem ontmaskert en de geest van de vrije wil koestert. De predikant Jan Hus, grondlegger van de natie, stierf in 1415 als ketter op de brandstapels van de katholieke Inquisitie. Hij schreeuwde als laatste woorden "Pravda zvitezi", de waarheid zal zegevieren! Eén jaar na de Panenka stichtte Vaclav Havel Charta 77, de vermaarde Praagse mensenrechtenbeweging die de duisternis van de communistische dictatuur belichtte.

Antonin Panenka (59 interlands, 17 goals; Bohemians Praag 1959-'81; Rapid Wenen 1981-'85) vertegenwoordigde in zijn optreden de bekoorlijke school. Tsjecho-Slowakije vertolkte gedurende de hele twintigste eeuw een rol van betekenis in het wereldvoetbal. De stijl kenmerkte zich door een uitstekende techniek, trage balcirculatie met onverwachte wendingen en een valse desinteresse.

De Tsjecho-Slowaken leken te voetballen zoals ze leefden. Sloom en weemoedig, met zin voor creativiteit en verbeelding. De communistische machtsgreep na de Tweede Wereldoorlog - met stalinistische showprocessen - verzuurde met het gedisciplineerde legervoetbal van de kunstmatige club Dukla tot in de jaren zeventig het balplezier. De waarheid zegevierde met de Panenka, zij het voor even.

Ondanks de onuitroeibare vrijheidsgedachte loopt het altijd verkeerd af met Praag. Masarycks prille democratie liep stuk op de nazi-inval. Ratelende Russische tanks vernietigden Dubçeks menselijke socialisme. Havel zou precies 75 jaar na het ontstaan van zijn land de nationalistische rancune niet onder de duim houden en Slowakije scheurde zich in 1993 af.

Ook het voetbal miste telkens de boot. Na de mislukkingen van Antwerpen (1920, 0S) en Rome (1934, WK) faalde Tsjecho-Slowakije in Santiago (1962, WK, met Masopust) en Tsjechië in Londen (1996, EK, met Poborsky). In die zin is de penalty van Panenka, die wel de hele fantasievolle sfeer van de oude stad uitademde en zich aansloot bij de traditie van politiek en literair liberalisme in de ruimste zin van het woord, een anachronisme van de Praagse geschiedenis. Zij het van een ondraaglijke lichtheid.

Panenka pleegde met zijn strafschop een daad van verzet waar Praag een patent op heeft. De individualist die de geest van de vrije wil koestert

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234