Zondag 02/10/2022

'Pina Bausch gaf dansers een identiteit'

In deSingel kunt u gaan kijken naar een voorstelling van de grote Pina Bausch uit 2004. De Morgen sprak met twee artiesten die haar goed hebben gekend: fotograaf Maarten Van den Abeele werkte 17 jaar nauw met haar samen. Toen ze in 2009 overleed, droeg Alain Platel zijn voorstelling Out of Context aan haar op. Griet Op de Beeck

Maarten Van den Abeele

'Pina was de Rolling Stones van de hedendaagse dans'

Maarten Van den Abeele: "Ik ben als jonge twintiger naar Parijs getrokken. Heb met een koffertje en mijn fototoestel onder bruggen geslapen. En dan de kans gekregen om onder meer voor Théâtre de la Ville te werken. Normaal lieten ze daar twintig à veertig fotografen toe bij elke generale repetitie, maar net die keer, voor Das Stück mit dem Schiff van Pina Bausch, mochten er maar drie bij zijn. Ik, onder andere. Ik was meteen helemaal weg van haar werk. Voor mij voelde het als een wereld waar ik in wilde wonen. Heel melancholisch, vol verbeelding.

"Toen mijn foto's klaar waren, heb ik de kans gekregen om Pina te ontmoeten. We zagen mekaar voor het eerst en we voelden allebei, al was ik een stuk jonger dan zij: hier slaat artistiek iets over. Erg bijzonder. Nadien nam haar manager contact met mij op: Pina had namelijk nog nooit zoveel foto's besteld van een productie als toen, bij mij. En of ik niet naar het festival in Wuppertal wou komen waar ze allerlei bestaand werk zouden tonen dat ik dan mocht fotograferen. Dat was het begin.

"Het is een uitzonderlijke samenwerking geworden. Pina stond bekend als een keiharde vrouw, maar onze relatie was er een van grote tederheid. Omdat we met een zelfde blik keken, geloof ik. Omdat de ego's van een fotograaf en een maker niet hoefden te botsen. Omdat we op mekaar leken. Dat heeft ze mij zelf gezegd. En dat ik haar verloren zoon was, dat ook. We waren in die jaren allebei heel introvert en fragiel. En we stonden op dezelfde manier in het leven. We lieten de dingen op ons afkomen, omarmden wat er op ons pad kwam, alles heel bewust in het hier en nu.

"Ik heb al die jaren heel nauw met haar samengewerkt. Zij werd mijn mentor, zij en Robert Frank (Amerikaans fotograaf en cineast, GO). Ik was de enige fotograaf die repetities mocht bijwonen, ik heb met het Tanztheater de hele wereld afgereisd, ik volgde haar terwijl ze research ter plekke deed, een vast ritueel van haar. In 1996 heb ik een boek uitgebracht met beelden van haar werk. Daar was ook een expo aan verbonden. Niet om op te scheppen, maar daar is wel wat om te doen geweest in de sector, dat boek kreeg een echte cultstatus. En de confrontatie met mijn blik op haar voorstellingen heeft haar beïnvloed. Het is een van de dingen die haar een andere richting hebben doen kiezen. In het begin moest kunst voor haar controversieel zijn. Ze wilde het toeschouwers moeilijk maken, ze had het over de onmogelijkheid van menselijke relaties, over de moeizame verhouding tussen man en vrouw. Nadien ging het haar veel meer om het tonen van schoonheid in een wereld vol van ellende.

"Voor mij zat de grote kracht van haar werk altijd weer in de intensiteit van gevoel, in het ontbreken van elke zichtbare afspraak. Ze toonde mensen op die scène alsof ze alleen maar zichzelf waren, alsof alles vanzelf ging. Ze stond heel erg open voor wat dansers dachten, voelden, droomden. Ze vroeg hen uit, en ieders eigenheid nam ze mee in zo'n project.

"Ik denk dat weinig mensen in België beseffen hoe groot haar impact op de kunsten is geweest, hoe geliefd ze was bij andere topartiesten. Ik heb via haar mensen als Wim Wenders, Pedro Almodóvar en Ingmar Bergman ontmoet, om er maar een paar te noemen. Allemaal fans van haar. En als zij bijvoorbeeld in Parijs kwam spelen, leek het wel een rockconcert. Overal buiten mensen met bordjes, op zoek naar een ticket. Ik heb haar niet voor niks ooit de Rolling Stones van de hedendaagse dans genoemd. (lacht) Hugo De Greef (oprichter van het Kaaitheater en sleutelfiguur in de ontwikkeling van de Belgische dans in de jaren 80, GO) gaf haar trouwens de titel: de Shakespeare van de twintigste eeuw. Ook niet slecht." (lacht)

Keizerin

"Ik voel me erg geprivilegieerd dat ik met zo'n inspirerend artiest heb kunnen samenwerken. Tegelijk werd het op den duur wel een afhankelijke relatie, zowel artistiek als financieel, en in de schaduw van een grote boom is het soms moeilijk groeien. Dat maakt het lastig om er eenduidig over te spreken.

"Ik vind het niet simpel om haar als persoon te typeren. Ze had een moeilijk karakter. Ze was een echte perfectionist en een workaholic met een heilig vuur: ze leefde in en door haar werk. Pina was een keizerin. Iemand die van kleins af wist dat ze bijzonder was, en ook zo behandeld wilde worden, wat haar overigens altijd lukte. Vanwege haar charisma, haar intelligentie, haar luciditeit.

"Ik was ervan overtuigd dat Pina minstens 80 zou worden. Maar toen kreeg ik opeens telefoon van Hugo De Greef dat Pina gestorven was. De laatste keer dat ik haar zag in Wuppertal had ik geen afscheid genomen. Zij was over mijn schouder mee komen kijken toen ik beelden aan het opladen was in mijn computer, daarna begon zij te repeteren, en ben ik weggegaan. Ik vind dat ook mooi: ik heb nooit afscheid van haar moeten nemen.

"Haar dood heeft mij diep getroffen. Ik mis haar nog steeds. Tegelijk voel ik mij ook bevrijd. Letterlijk vrij gemaakt van een hele belangrijke artistieke band. Ik weet niet of dat te begrijpen valt, maar als je zo heftig met iemand samenwerkt die zo belangrijk is in je leven, dan blijkt dat heel complex allemaal, in je gevoel achteraf.

"Ik blijf evengoed tot vandaag met Pina verbonden. Ik fotografeer nog steeds voor het Tanztheater in Wuppertal, dat door naaste medewerkers van haar is overgenomen. En ik werk met haar zoon aan het ontsluiten van haar archieven voor een stichting die naar haar wens is opgericht. Dat klopt ook, vind ik. Iemand als Pina mag nooit helemaal verdwijnen."

Alain Platel

'Ik kon nauwelijks geloven dat dit dans was'

Alain Platel: "Ik herinner me de eerste keer dat ik werk van haar op video zag, begin jaren tachtig, dat was een schok. Wij kenden alleen het steriele, frigide werk van Béjart en het brave, uniforme Koninklijk Ballet van Vlaanderen. En opeens kreeg ik groepschoreografieën te zien met dansers die alledaagse handelingen uitvoerden en daarmee ongelooflijk veel indruk maakten. Mannen en vrouwen die mekaar aantrokken en afstootten.

"Er zat bijvoorbeeld een scène in Café Müller: een man en een vrouw draaien mekaar beurtelings in het rond en zetten de ander weer neer, almaar opnieuw, tot ze tegen een muur terechtkomen en hun bewegingen verharden en versnellen. Hoe ze mekaar tegen die muur kletsten, niet te geloven.

"Pina Bausch gaf dansers op scène een identiteit. Niet alleen kregen we echte mensen te zien: dikke, dunne, grote, kleine, kale. Stuk voor stuk straffe figuren, geen poppemiekes en propere jongens. En het waren zij die in de voorstelling zaten, met hun namen, met verhalen uit hun leven.

"Verder was ook de hele sfeer en de vormgeving erg bijzonder. Danseressen liepen opeens in cocktailjurken en op hoge hakken over de scène. En de scenografie was monumentaal: een podium vol water of zand of gras, altijd indrukwekkend. Het was trouwens in het begin haar toenmalige man, Rolf Borzik, die de decors maakte. Hij is jong gestorven, heel dramatisch, want zij waren een prachtig koppel.

"Alles wat ik toen op die video's zag, was voor mij totaal nieuw. Wij konden nauwelijks geloven dat dit dans was. Zoiets wilden wij ook creëren. Van mijn eerste producties bestaan alleen foto's, maar ik vermoed dat we het werk van Pina Bausch behoorlijk flagrant geïmiteerd hebben. (lacht)

"De allereerste keer dat ik haar in het echt zag, staat me ook nog scherp voor de geest. Eén van mijn danseressen had via een vriendin vrijkaartjes bemachtigd voor een van Pina's voorstellingen in Parijs. Wij hadden toen geen geld, dus dat was de manier, maar ik voelde me vreselijk ongemakkelijk, alsof we betrapt konden worden. Maar nadien op de vip-receptie zag ik haar opeens staan, in het echt. Een onbetaalbare ervaring. Zij maakte zoveel indruk op mij. Het was een hele charismatische, geheimzinnige vrouw. Lang en dun, gekleed in een mannenpak met een das. Ze droeg bottinnes en rookte de hele tijd sigaretten - dat mocht toen nog.

"Het eerste echte contact kwam er eind jaren 90 toen we met Iets op Bach uitgenodigd werden op haar festival in Wuppertal. Zij inviteerde producties die ze graag wou zien. En dan organiseerde ze elke avond bijeenkomsten voor alle artiesten. Lange tafels vol mensen, veel eten en drinken. Heel warm en sprankelend allemaal. Ik herinner me dat een van onze medewerkers toen met Marthaler is beginnen te jodelen, waarna een boel mensen in zingen zijn uitgebarsten. Pina zat naast mij toen het gebeurde, ik zag haar genieten. Voor zulke momenten leefde ze.

"Een paar jaar later was ik gevraagd om curator te zijn van het Klapstukfestival. Ik wou tien voorstellingen tonen die mijn leven hadden veranderd. Ik zou Pina's Café Müller ook vragen. Niemand gaf mij ook maar een schijn van kans. Ze speelde die voorstelling nooit zomaar één keer ergens, en eigenlijk was de schouwburg van Leuven te klein. Maar ik nam contact op en ze nodigde mij uit in Wuppertal. Ik was bloednerveus, maar zij stelde mij meteen op mijn gemak. Ze had een bende uitgenodigd om samen te gaan eten. Ze stond bekend om dat soort avonden. Heel inspirerend en gezellig. Dan dronk zij iedereen onder tafel, met whisky. Toen heb ik gemerkt hoe ze in alle opzichten gulzig in het leven stond. Hoe genereus en warm ze was. Sociaal getalenteerd. Later heb ik van dansers gehoord dat ze ook heel erg veeleisend kon zijn: zij moesten zich totaal engageren, ongelooflijk veel uren repeteren, en lange voorstellingen spelen op stiletto's. Niet te onderschatten.

"Pina Bausch is uiteindelijk naar Leuven gekomen. Haar compagnie speelde de productie in aangepaste vorm, en nadien ging ze met mij op de scène in gesprek, om er een avondvullend gebeuren van te maken. Onvergetelijk. Toen ze die avond op de bus richting Duitsland stapte, hing ze haar sjaal rond mijn nek: voor u, zei ze. Hij hangt daar nog, aan mijn boekenkast."

Zo fragiel

"De allerlaatste keer dat ik haar zag, was toen we Pitié! in Wuppertal brachten. Ik herinner me dat ik haar vastpakte en dacht: straks gaat ze kraken, zo fragiel was ze. En de manier waarop ze praatte, ik kreeg toen het gevoel dat ze wist dat er iets niet in orde was met haar. Maar ze is blijven doorgaan. Mourir sur scène, dat was haar betrachting, en zo heeft ze het ongeveer klaargespeeld. Ze heeft tot zondag gewerkt, op maandag liet ze weten dat ze zich niet goed voelde en is ze naar het ziekenhuis gegaan. Dinsdag was ze dood. Zo ongeveer toch. Ik was compleet overstuur toen ik het nieuws hoorde.

"Een paar maanden na haar dood is er in Wuppertal een afscheidsceremonie georganiseerd, voor een paar honderd mensen die haar doodgraag zagen. Heel indrukwekkend allemaal. Haar dansers hadden fragmenten uit voorstellingen van haar gebracht. Het was een ritueel geworden dat Pina op het einde zelf kwam groeten, omdat het publiek dat heerlijk vond. En nu bleef de scène leeg, en werd de leegte die ze liet pijnlijk voelbaar. Vijfentwintig minuten hebben we met zijn allen een staande ovatie gegeven voor een leeg podium. Pakkend."

Ten Chi door Tanztheater Wuppertal. Vanavond en op 16, 17 en 18 november in deSingel, Antwerpen. De voorstellingen zijn uitverkocht.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234