Dinsdag 27/09/2022

ReportagePlastic Cup

‘Plasticpiraten’ gaan afval in Hongaarse rivier te lijf, op zelfgemaakte vlotten van plastic flessen

Opmerkelijke vondsten tijdens de race zijn nog meer punten waard. Liefdesbrieven bijvoorbeeld, die ze elk jaar in plastic flessen aantreffen. Beeld MARTON MONUS
Opmerkelijke vondsten tijdens de race zijn nog meer punten waard. Liefdesbrieven bijvoorbeeld, die ze elk jaar in plastic flessen aantreffen.Beeld MARTON MONUS

Hongaarse vrijwilligers racen tegen elkaar om zoveel mogelijk plastic uit de Tisza-rivier te halen. Het afvalprobleem begint al bij de oorsprong in Oekraïne en is sinds de oorlog mogelijk groter geworden, maar daardoor laten ze zich niet ontmoedigen. ‘Dit evenement helpt.’

Arnout le Clercq

Uit de dichte bossen aan de oever van de Tisza klinkt gekraak. Niet van takjes, maar van plastic. Jaarlijks belanden duizenden tonnen kunststof in de rivier, de oevers zijn bezaaid met vuilnis. Opnieuw gekraak. Een jongen komt triomfantelijk met een volle vuilniszak uit de bosjes en glibbert van de modderige oever naar zijn kano. Het is een van de Hongaarse ‘plasticpiraten’, die elke zomer de rivier afschuimen en opruimen. Ze maken er zelfs een wedstrijd van, met zelfgemaakte vlotten die drijven op… plastic flessen.

“Mijn idee was heel simpel: waarom zou je geen plastic gebruiken om plastic op te ruimen?”, zegt documentairemaker Attila Molnár (46), bedenker van de meerdaagse PET Kupa (‘Plastic Cup’). De dag voor de race zit hij op het moederschip van de piratenvloot. Op het nabijgelegen strand leggen deelnemers de laatste hand aan hun vlotten. De meeste boten worden in minder dan een etmaal in elkaar geknutseld. Ze stoppen meterslange zakken vol lege plastic flessen, waarop de vlotten blijven drijven. Er gaat ook een halfvolle 5-literfles lauwe palinka (Hongaarse brandewijn) rond.

Dit jaar is de tiende keer dat de vlotten, vergezeld van kano’s met plasticverzamelaars, het water opgaan, vertelt Molnár. “Jarenlang waren we illegaal…” Een blikje drijft voorbij. Molnár springt in het water en vist het eruit. “Waar waren we gebleven? Juist, we waren illegaal, hadden nergens een vergunning voor. Piraten dus.” Een plastic fles in een vuilniszak stoppen is niet verboden in Hongarije, maar met een zelfgebouwde vloot de rivier afvaren is een ander verhaal. “Inmiddels hebben we het nodige papierwerk. En we werken nauw samen met de waterschappen.”

De plasticpiraten weten ondanks drie races per zomer en honderden deelnemers slechts een fractie van het plastic op te ruimen. Dat is alsnog niet mis: vorig jaar haalden ze 20 ton plastic uit de rivier. Molnárs ngo, die de race organiseert, verzamelt ook data over de duizenden plekken langs de rivier waar het plastic zich ophoopt en ‘plasticeilanden’ vormt. Die informatie delen ze met de waterschappen.

Bewustwording

Molnárs voornaamste doel is mensen bewust maken van het plasticprobleem in de Tisza. Dat is niet enkel een Hongaars probleem. De rivier ontspringt in het bergachtige Transkarpatië, de meest westelijke regio van Oekraïne. Ze stroomt via Hongarije en Servië in de Donau en raakt onderweg ook nog stukjes Roemenië en Slowakije. Overal belandt plastic in de rivier.

In alle vroegte maken de deelnemers enthousiast de vlotten klaar.  Beeld MARTON MONUS
In alle vroegte maken de deelnemers enthousiast de vlotten klaar.Beeld MARTON MONUS

Oekraïne kampt met de grootste problemen. Transkarpatië is arm en dunbevolkt, de infrastructuur is slecht. Voor vuilophaaldiensten is het niet rendabel om het gebied te bedienen. Andere initiatieven om vuilnis tegen een bescheiden vergoeding op te halen, slaan dood op de kleine beurs van de inwoners. De helft van de plaatsen in de regio heeft geen vuilophaaldienst. Afval wordt ’s winters verbrand voor extra warmte of eindigt in de rivier.

Armoede is kenmerkend voor het stroomgebied van de Tisza: behalve Transkarpatië behoort ook het oosten van Hongarije tot de armste streken van de regio. Toch was het juist de komst van een klein beetje welvaart die de afgelopen vijftien jaar tot vervuiling leidde. “Mensen hebben meer te besteden, ze kopen water in plastic flessen. Ook komen er meer winkeltjes en fabrieken”, zegt Molnár. Sindsdien wordt vooral het Hongaarse stroomgebied bij hoog water geplaagd door een ‘plasticvloed’, waarbij het afval zich in de rivieroever afzet.

Extra punten

Op het strand van Dombrád, waar de race van start gaat, krijgen de vlotten steeds meer vorm. Deelnemers schroeven vlaggenmasten en autostoelen op de houten dekplanken, achter op de vlotten verschijnen grote rekken om het plastic in op te vangen. Bij de race peddelt een deel van de bemanning met kano’s naar de oever om plastic te verzamelen, dat vervolgens op de vlotten wordt gescheiden voor extra punten.

Aan het einde van de ochtend gaan de vlotten te water. De eerste etappe is een forse 18 kilometer. Beeld MARTON MONUS
Aan het einde van de ochtend gaan de vlotten te water. De eerste etappe is een forse 18 kilometer.Beeld MARTON MONUS

Opmerkelijke vondsten zijn nog meer punten waard, legt Attila’s dochter Vilja (18) uit. Liefdesbrieven bijvoorbeeld, die ze elk jaar in plastic flessen aantreffen, in allerlei talen. Soms vinden ze rouwbrieven. “Ik las een brief van een vrouw aan haar overleden dochter, waarin ze schreef hoeveel ze haar miste.” De brieven zijn een teken dat mensen zich verbonden voelen met de rivier, denkt ze.

Ondanks die band is het een uitdaging om mensen die langs de rivier wonen zover te krijgen hun gedrag te veranderen. “Dit is een arme streek, mensen hebben andere prioriteiten”, zegt Dániel Ablonczy (47) uit het nabijgelegen dorp Cigánd, terwijl hij zijn vlot nog eens goed bekijkt.

De lokale bevolking komt volgens hem langzaam in actie. “Mensen hebben de hoop op verandering vaak opgegeven. Maar dit evenement helpt. De gemeenschapszin keert terug.” De Hongaarse regering trekt zich het probleem aan, maar wijst vooral over de grens. Twee jaar geleden stuurde de Hongaarse president nog een boze brief naar zijn Roemeense en Oekraïense ambtgenoten en noemde de vervuiling “Europese standaarden onwaardig”.

Internationaal probleem

De Hongaarse waterschappen hebben de handen ondertussen vol aan het probleem. De hulp van de plasticpiraten is meer dan welkom. Voor hun activiteiten ontvangen ze ook geld van de EU, die al jaren probeert een oplossing te vinden voor de vervuiling. De fondsen komen van Interreg, een speciaal programma dat transnationale initiatieven steunt.

Iedereen beseft dat het een internationaal probleem is en dat een belangrijk deel van de oplossing stroomopwaarts ligt, in Oekraïne. Eerder steunde de EU de bouw van een recyclingcentrum in het westen van Oekraïne. Ook de ngo van Molnár ondersteunt burgerinitiatieven in Transkarpatië. Maar na de Russische invasie in februari is alles op een laag pitje komen te staan.

Mogelijk maken de gevolgen van de invasie de vervuiling erger, zegt Molnár. Een deel van de inwoners van Transkarpatië is het land ontvlucht, maar sinds februari trokken ruim een half miljoen vluchtelingen uit andere delen van Oekraïne naar de regio. Met de mensen neemt ook de hoeveelheid plastic afval toe. Lokale activisten die afgelopen jaren door Molnárs ngo werden getraind om de vervuiling tegen te gaan, hebben de wapens tegen Rusland opgenomen. “Sommige van onze Oekraïense activisten zijn al gesneuveld.”

De duistere vooruitzichten temperen het enthousiasme van de deelnemers niet. In alle vroegte maken ze de vlotten klaar, hoewel de meesten geen oog hebben dichtgedaan. De eigenaar van de camping organiseerde pal naast hun tentenkamp een discotheek. Tot diep in de nacht was de muziek kilometers ver te horen. “Ik probeerde tussen de maten door te slapen”, zegt muzikant Szabi Tóth (42) olijk. “Niet gelukt.” Hij loopt over van voorpret. “Het is monotoon, geestdodend werk, we zijn net Tibetaanse monniken.” Maar het is allesbehalve nutteloos. “Afgelopen jaren haalden we tonnen plastic weg. Alleen praten over vervuiling is niet genoeg.”

Piraten vissen vuilnis uit het water vanop een zelfgemaakt vlot. Beeld MARTON MONUS
Piraten vissen vuilnis uit het water vanop een zelfgemaakt vlot.Beeld MARTON MONUS

Aan het einde van de ochtend gaan de vlotten te water. De eerste etappe is een forse 18 kilometer, tot de eerstvolgende camping met een wc. In totaal zullen ze 87 kilometer rivier afstruinen. Piraten springen met hun rubberlaarzen uit de kano’s, een constante stroom volle vuilniszakken komt uit het bos. Tóth weet een lichtblauwe wc-pot uit de modder los te wrikken.

‘Veel meer dan ik had verwacht’

Vanaf het water vormen de bewegingen van de piraten een rommelig maar natuurlijk geheel, als de vlucht van een zwerm vogels. Maar wie naar het moederschip peddelt, ziet de problemen zich opstapelen. Molnár probeert het overzicht te houden terwijl de ene na de andere vuilniszak op zijn dek belandt. De groep vordert te langzaam, klaagt hij, slechts 2 à 3 kilometer in een paar uur tijd.

Een kano met een plasticverzamelaar op de Tisza. Beeld MARTON MONUS
Een kano met een plasticverzamelaar op de Tisza.Beeld MARTON MONUS

Te laat vertrokken, verzucht Molnár, wind tegen en gebrek aan focus door die ellendige disco. Maar het grootste probleem: er is te veel plastic. “Ik ben geschokt, dit is echt veel meer dan ik had verwacht.” Niet lang daarna moet hij mensen vragen om voor vandaag te stoppen met verzamelen. Dan begint het ook nog eens te hozen, kano’s en vlotten vol vuilniszakken glijden door een gordijn van regen naar eindbestemming Ibrány.

Toch overheerst na acht uur op het water een gevoel van triomf. “Het was niet mijn favoriete dag”, zegt muzikant Tóth laconiek. “Maar het was een goede dag.” Hij kijkt tevreden om zich heen. “Al deze mensen die in hun vakantie andermans afval opruimen. Krankzinnig eigenlijk.” Mensen in poncho’s trekken kano’s door de modder, een lange menselijke keten haalt de buit binnen: honderden zakken plastic.

Stijgt de vervuiling de piraten op dit soort dagen niet boven het hoofd? Molnár houdt niet van zulke vragen. “Mensen zeggen dat het een gevecht tegen de bierkaai is. Maar met iedere fles die we oprapen, is de rivier niet alleen hier, maar ook stroomafwaarts schoner. De bewustwording van het probleem neemt elk jaar toe. Ja, soms lijkt het hopeloos. Maar volgend jaar doen we meer. En het jaar daarop nog meer.”

Aan het einde haalt een lange menselijke keten de buit binnen die honderden zakken plastic telt. Beeld MARTON MONUS
Aan het einde haalt een lange menselijke keten de buit binnen die honderden zakken plastic telt.Beeld MARTON MONUS

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234