Donderdag 30/06/2022

'Provoceren met het koloniale verleden is niet interessant'

Met de blik van een socioloog benadert de Congolese kunstenaar Sammy Baloji zijn geschiedenis. Met zijn fotomontages plaatst hij de soms wrede beelden uit het verleden naast foto's van vervallen mijnsites uit het heden. Vanaf vandaag is een van zijn reeksen te zien in de KVS.

We ontmoeten Sammy Baloji (1978) in de KVS, waar vanavond een vernissage van zijn werk loopt. Zijn foto's lijken aanklachten tegen het verleden van zijn volk, maar Baloji is alles behalve een activist. Hij behandelt de soms schokkende beelden van zijn land met een academische blik, zonder een duidelijk oordeel te vellen - dat laat hij over aan de toeschouwer. Daarom is hij terecht de winnaar van de Spiegelprijs 2012, een prijs die mensen bekroont met een genuanceerde visie op Afrika of Latijns-Amerika.

De award is vernoemd naar fotograaf Patrick De Spiegelaere, die tot zijn dood in 2007 beelden maakte van die werelddelen. In de KVS hangen vanaf vandaag foto's van mijnen in Katanga, die Baloji naast Chinese affiches van een idyllisch Congo plaatst.

"Ik maakte een foto's van de mijnen in Katanga die artisanaal ontgind worden", vertelt Baloji. "Dat is een nieuwe manier van ontginnen die vooral in Lubumbashi wordt toegepast. Arbeiders werken er in de mijnen en wat ze ontginnen wordt verkocht aan buitenlandse industriëlen." De Congolees benadrukt dat zijn werk geen uitgesproken boodschap bevat. "Ik wilde een werk maken over het verleden van mijn land. De montages bevatten geen expliciete boodschap, laat staan dat ze een aanval zijn."

Hij vertelt dat zijn werk in twee fases tot stand kwam. "In 2004 begon ik in opdracht van een Frans cultuurhuis foto's te maken van de mijnsites in Katanga. Ik raakte gefascineerd door de structuur en de grillige vormen van het landschap en besloot de beelden in mijn werk te integreren. Later plaatste ik er de Chinese posters tegenover, die overal in Afrika hangen."

Experimenteren

Het oeuvre van Baloji is opgebouwd rond het verleden. Toch vindt hij niet dat hij zit vastgeroest in zijn eigen geschiedenis. "Ik werk met materiaal over het verleden, maar daardoor raak ik het verleden niet aan. Er verstrijkt een enorme tijdsspanne vanaf het moment dat dit materiaal wordt gemaakt tot het moment waarop ik ermee aan de slag ga. Ten slotte benader ik die beelden en documenten met de kennis en mentaliteit van vandaag, niet met die uit het verleden."

De foto's van Baloji gingen de hele wereld rond. Maar nergens komt hij zoveel mensen tegen die geïnteresseerd zijn in zijn geboorteland als in België. "België en Congo delen uiteraard een stukje verleden. Er is geen enkele andere plek in het buitenland waar ik zoveel mensen ontmoet die uit Congo komen, er banden mee hebben of bij het land betrokken zijn." Baloji pendelt zelf tussen Brussel en Lubumbashi. Hij heeft net een appartement gevonden in het centrum van Brussel.

De kunstenaar maakte vroeger stripverhalen, en ook bij zijn fotomontages primeert het verhaal. "Een kunstwerk is een geheel van inhoud en beeld. Ik onderzoek en verzamel feiten en daarmee ga ik aan de slag. Mijn kunst schommelt tussen realiteit en fictie. Ik doe meer dan een verhaaltje vertellen, ik geef een standpunt over feiten." Baloji heeft al verschillende technieken uitgeprobeerd. Eerst maakte hij strips, dan foto's en nu ook een experimentele video, die hij samen met een choreograaf verwezenlijkte. "Op bepaalde momenten voel ik de nood om met nieuwe technieken te experimenteren. Toen ik tekende, nam ik foto's van ruimtes als documentatie. Zo kwam ik tot de conclusie dat de fotografie ook een interessante manier is om me uit te drukken."

De video die Baloji maakte, toont choreograaf Faustin Linyekula die danst in een industrieel landschap. Het werk leverde hem een viersterrenrecensie in The Telegraph op. Zijn bekendste kunst is een reeks fotomontages met archiefbeelden van een mijnbedrijf. De foto's tonen arbeiders die naakt en vaak geketend poseren. De reeks hing onder andere in Tate Modern.

"De reeks die nu in de KVS hangt, is een vervolg op dat project. De archiefbeelden werden vanaf 1910 gemaakt, bij de oprichting van het mijnbedrijf. Ze boeiden me omdat ze een deel van de geschiedenis van mijn streek vertelden, die onbekend is voor een groot deel van de bevolking. Zelfs ik, die in Lubumbashi opgroeide, kende het verhaal van de mijnarbeiders niet. Tijdens mijn studies leerden we maar weinig over het koloniale verleden. De foto's zijn aan de ene kant documenten uit het verleden, aan de andere kant stellen ze de manier waarop arbeiders vandaag behandeld worden in vraag." Ook bij deze collage met expliciete beelden wil Baloji niet provoceren, Hij analyseert, kijkt aandacht, als een wetenschapper.

Automaten

Baloji studeerde dan ook Menswetenschappen en Letteren aan de universiteit van Lubumbashi. "Ik wilde eerst film studeren, maar dat was niet mogelijk aan de universiteit. De manier waarop we tijdens de lessen beelden analyseerden, heeft mijn ogen geopend. Die cursussen zitten ergens wel in mijn achterhoofd wanneer ik nu werk." Zijn die studies en zijn projecten over het verleden zijn manier om het heden te begrijpen? Baloji haalt een Afrikaans gezegde aan: 'Wie niet weet waar hij vandaan komt, weet ook niet waar hij heen gaat.'

De kunstenaar vindt het interessant om vragen te stellen bij gebeurtenissen uit verleden. "We zijn allemaal producten van onze maatschappij. We worden gevormd door onze cultuur, het beïnvloedt onze manier van denken, opgroeien, de manier waarop we ons gedragen in een gemeenschap. Ik vind het interessant om via het verleden dat soort sociologische codes te onderzoeken." Baloji wil een vat te krijgen op die processen, want, zo zegt hij, "Wanneer we ons niet bewust zijn van die systemen, functioneren we als automaten. De daden van gisteren kunnen ook de daden van vandaag zijn. Daarom wil ik wat toen gebeurde vergelijken met vandaag. Voor mij is werken met het verleden geen beperking, het is een manier om de toekomst te voorzien."

Sammy Baloji, Kolwezi, is vanaf vandaag tot 8 juni in de Brusselse KVS te zien (vernissage vandaag om 18 uur).Vanaf 26 juli verhuist de expo naar Theater Aan Zee in Oostende, tot 4 augustus. www.kvs.be

PALMARES

2006: expositie op het festival van Avignon

2007: wint prijs op de Biënnale van Bamako

2008: Video Mémoire is te zien in The Museum Of Fine Arts in Yokohama, Japan. Het kunstwerk reist dat jaar onder meer naar Spanje, Marokko, Kinshasa en Frankrijk.

2010: solotentoonstelling Beautiful Time, Museum of African Art, New York

2011: soloshow in Londen en groepstentoonstelling in Tate Modern.

2012: in juni verschijnt een kunstboek met zijn werk

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234