Vrijdag 19/08/2022

Rafaël, tekenaar-corrector

Italië ligt heel even in Haarlem. Het Teylers Museum bezit sowieso 25 tekeningen van Michelangelo en twaalf van Rafaël maar door een samenwerking met de Albertina in Wenen zijn er nu in totaal 45 tekeningen en twee schilderijen van Rafaël te zien.

Een tentoonstelling van Rafaël in Haarlem. Die bovendien de allereerste tentoonstelling ooit van Rafaël in Nederland is. Het kan vreemd klinken, maar er is een sluitende verklaring voor. Het Teylers Museum bezit nu eenmaal twaalf tekeningen van Rafaël, plus twintig van leerlingen en navolgers. Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft 'maar' één Rafaël, net zoals Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam.

Eeuwen geleden waren de werken van de bejubelde Italiaanse renaissancemeester Raffaello Santi (1483 -1520) - eenvoudigweg Rafaël genoemd - goed vertegenwoordigd in Hollandse particuliere kunstcollecties. Maar in de 17de eeuw, toen men vooral Rembrandt, Hals en Vermeer ging koesteren, werden die Italiaanse werken weer verkocht.

Toen in 1790 de Teylers Stichting (zie kader) de mogelijkheid kreeg om ongeveer 1.700, meestal Italiaanse, tekeningen aan te kopen, werd niet geaarzeld. De bedoeling was om een kunstgeschiedenis vanaf de renaissance aan te leggen, die bovendien de lokale kunstenaars met hun grote voorbeelden zou confronteren. De gangbare opinie was immers dat de Hollandse kunst in de tweede helft van de 18de eeuw ernstig in verval was geraakt.

De collectie Italiaanse tekeningen kwam vooral uit het bezit van koningin Christina van Zweden. Die had aan de troon verzaakt en wilde in Rome haar eigen Rafaël Museum oprichten - wat haar uiteindelijk niet lukte. Zij vond Rafaël nu eenmaal de grootste kunstenaar. Ook in de 19de eeuw werd daar zo over gedacht.

"Rafaël ís nu eenmaal een fenomenaal kunstenaar", zegt Michiel Plomp, samensteller van de tentoonstelling. "Hij neemt het beste van andere kunstenaars over en maakt zich dat eigen. De dromerigheid van zijn leermeester Perugino combineert hij met het bovenmenselijke van Michelangelo en het intellectuele van Leonardo da Vinci. Zijn madonna's met kind zijn van een natuurlijkheid, tederheid en intimiteit - dat heeft niemand na hem nog gekund. Hij idealiseert en creëert absolute schoonheid."

Na zijn opleiding in Perugia, werkte Rafaël in Florence. In 1508 kreeg hij de vraag van paus Julius II om een van diens appartementen in het Vaticaan te decoreren. Voor de Stanza della Segnatura ontwierp Rafaël zijn wereldberoemde School van Athene met filosofen, waarvan in Haarlem een ontwerptekening te zien is. Door de vele grote projecten in Rome, het Vaticaan en de Villa Farnesina, bouwde Rafaël al snel, vanaf zijn dertigste, een atelier met leerlingen en medewerkers uit. Voor de uitwerking van de fresco's in het Vaticaan deed hij dan ook een beroep op zijn assistenten.

"In tegenstelling tot een eenzaam genie als Michelangelo", zegt Michiel Plomp, "werkte Rafaël dus samen met veel kunstenaars, zoals Giulio Romano. Daardoor weten we van nogal wat tekeningen niet precies wie ze gemaakt heeft."

Het Teylers Museum zet deze tentoonstelling op met de Albertina in Wenen, waardoor de eigen collectie getoetst kon worden aan de Weense verzameling. Het vergelijkend stilistisch onderzoek heeft positieve resultaten gehad, want plots bleek het Teylers Museum geen negen maar twaalf echte Rafaëls te bezitten. Drie werken waren in het verleden aan het 'atelier van Rafaël' toegewezen. Over twee tekeningen, waaronder Studies van vrouwenhoofden, zijn Wenen en Haarlem het niet eens. Het is het uitgangspunt van een bijzonder aardige, interactieve presentatie waar het publiek alle argumenten pro en contra te horen en te zien krijgt en dan gevraagd wordt een oordeel uit te spreken.

Waarin onderscheidt een echte Rafaël zich dan van de navolgers? Het is een tekening waar diepte in zit, vaak markeringen van een droge stylus te vinden zijn, geaarzeld en gecorrigeerd wordt en diverse houdingen of gezichtspunten uitgeprobeerd worden - een kopiist doet dat niet. Niet in de laatste plaats gaat het om studies die aantoonbaar als basis voor een schilderij hebben gediend.

Hoogtepunt

Opvallend in de expositie is de dynamiek in de tekeningen van Rafaël. Hij is ongetwijfeld een van de eerste kunstenaars die geïnteresseerd waren in massascènes en actietaferelen, zoals Kindermoord in Bethlehem en David doodt Goliath. In enkele tekeningen met rood krijt - het hoogtepunt van de expositie - zit bovendien een gedetailleerd uitgewerkte drapering met een delicaat schaduwspel dat hij bereikt door arceringen. In andere slaagt hij erin om volume en stevigheid te koppelen aan verfijning.

Een hoogtepunt is een naaktstudie met twee mannen en een schets van een hoofd uit 1515, die Rafaël stuurde aan de door hem bewonderde Duitse kunstenaar Albrecht Dürer. Die schreef op de tekening dat hij ze in 1515 had ontvangen en dat Rafaël hem 'zijn hand wilde tonen'. Het is een fijne speling van de geschiedenis dat deze tekening nog steeds bestaat en in Haarlem te zien is.

Opmerkelijk is voorts dat de Italiaanse meester veel naaktstudies maakt om op die manier de anatomie goed te kunnen doorgronden. In het uiteindelijke schilderij zal hij die naakte modellen vaak aankleden, waardoor ze niet zelden plomp en statisch worden. De schilderijen van Rafaël missen meestal de diepgang, dynamiek en precisie, die de voorstudies zo spannend maakt.

Grijp daarom deze buitenkans om 45 tekeningen te zien. Want Rafaël was in de eerste plaats een uitstekend tekenaar -zoekend, denkend en zichzelf immer corrigerend.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234