Woensdag 10/08/2022

Rebels with a cause

TWINTIG GENIALE DENKERS. Van Socrates tot Freud: 20 weken lang vindt u bij de zaterdagkrant een boekje over een befaamde filosoof. Maar wat kunnen we anno 2016 nog opsteken van die 'denker van de week'? Vandaag: Guy Verhofstadt over Popper en Kuhn

Thomas Kuhn leerde ons, verlichte westerlingen, dat kennisopbouw geen constante lijn naar boven is, maar schoksgewijs tot stand komt. Dat vooruitgang geboekt wordt en nieuwe inzichten tot stand komen wanneer vernieuwers zich afzetten tegen de gangbare ideeën. Het woord 'paradigmaverschuiving' hebben we aan hem te danken. Ik heb Kuhns boeken dan ook begrepen als een aanmoediging om niet klakkeloos te aanvaarden wat iedereen rondom je beweert.

De financiële crisis bijvoorbeeld, is tot stand gekomen omdat iedereen in dezelfde richting dacht. Het onlangs verfilmde The Big Short geeft perfect aan hoe de crisis zich al jaren van te voren opbouwde, omdat niemand rekening hield met het feit dat de huizenmarkt wel eens zou kunnen instorten. Of omdat niemand zich openlijk durfde af te vragen wat er nu precies in die herverpakte, financiële producten zat. Eigenlijk zegt Kuhn: de mens zit gevangen in zijn sociale context, is een kind van zijn tijd maar kan er ook voor kiezen te rebelleren. A rebel with a cause.

Ruim baan voor extremisten

Dat is allerminst wat de Europese centrumpolitiek vandaag doet. Het ontbreekt haar volledig aan ruggengraat om afstand te doen van het paradigma dat we Europa stapje-voor-stapje kunnen blijven opbouwen. Het water staat ons aan de lippen, en toch weigeren de Europese leiders om voor de grote hervormingen te kiezen. Onze Europese banken zijn nog altijd bij de zwaksten ter wereld, waardoor onze economische groei ondermaats blijft. De migratiecrisis is verworden tot een cynisch spel waarbij het elk land voor zich is. En na elke terreuraanslag blijft ook de weigering overeind om een Europese veiligheidsdienst op te richten. Door in het oude paradigma te blijven steken, geven we ruim baan aan de populisten en extremisten die correct vaststellen dat Europa niet langer werkt, maar een verwerpelijke remedie voor willen schrijven. Zo krijgen het foute soort rebellen de overhand.

Het succes van de extremisten in Europa is meer dan zomaar wat partijpolitieke spielerei. Ze vormen een reële bedreiging voor de 'open samenleving', zoals Karl Popper deze drie-eenheid van vrijheid, democratie en tolerantie betitelde. Het Europese project gaf decennialang uitdrukking aan die open samenleving , maar het feit dat we een politieke ruimte delen ongeacht onze nationaliteit, staat nu onder zware druk. Niet het minst omdat het politieke centrum meehuilt met de wolven in het bos.

Nicolas Sarkozy verklaarde met de glimlach Schengen 'dood' in plaats van veiligheidsmaatregelen voor te stellen die onze vrije unie kunnen redden. Viktor Orbán krijgt navolging van de Poolse regering, die de media en het gerecht onder politieke voogdij wil plaatsen. Naast Oostenrijk en Slovenië sluiten nu zelfs de 'open' Scandinavische landen hun grenzen. Denemarken deed de grens met Duitsland dicht, maar was zelf zwaar ontstemd over het feit dat Zweden grenscontroles wilde op de Øresundsbrug, een bouwwerk dat symbool stond voor verbinding en toenadering.

Het oude Europese paradigma van 'stap-voor-stap' loopt op zijn laatste benen. De vraag is hoe we het nieuwe schrijven. Als een paradigma van angst, nationalisme en etnische homogeniteit waarbij iedereen zich terugtrekt achter zijn nationale grenzen en de bewegingsvrijheid van alle Europeanen wordt ingeperkt? Of maken we een blauwdruk voor een nieuw, voluntaristisch Europa, waarbij we gebruikmaken van de enorme schaalvoordelen die ons continent te bieden heeft? Popper wist alleszins dat 'optimisme een morele plicht is'. Niemand die het ooit mooier heeft gezegd.

Guy Verhofstadt was de 20ste en laatste Toogfilosoof in deze reeks.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234