Donderdag 06/10/2022

Reporters in burqa

Normaal mogen vrouwen van de Taliban niet werken, maar sinds twee journalisten in een burqa Afghanistan binnenglipten, controleren vrouwen aan de grensposten de voetbewegingen onder de alles bedekkende kleden. Wie het nu nog probeert, zet zijn leven op het spel', meldt Anne de Graaf.

Het silhouet valt niet op: er zitten nog vluchtelingen in burqa op de lange rij muildieren die aanschuiven op de helling in Daur Bauba. 28 september is het, Daily Express-journaliste Yvonne Ridley uit Durham is anderhalf uur onderweg over de slijkpaden, vlak achter de Pakistaanse grens.

Ze beleeft de natte droom van elke reporter. Ze kijkt, zwijgt en registreert, maar de buitenwereld ziet haar niet. In de beslotenheid van haar burqa, in haar ministudio van katoen, doet ze wat ze wil. "Be brave", heeft haar vader voor vertrek gezegd. Ridley beseft dat hij gelijk had. Als geen ander staat ze dicht bij de waarheid. De vrouw die sinds de aanvallen van 11 september in het Midden-Oosten vertoeft, kan zelfs haar gezicht buitensteken.

Weer geeft niemand een krimp. De Taliban zwijgen. Ridley gaat op in het decor van de exodus, en dat is de bedoeling van de burqa, het kleed dat ze in Pakistan gekocht heeft. Clandestien neemt ze foto's van tussen de lichtplooien in de burqa. Ze popelt van plezier. Er ligt nog dertig kilometer voor de boeg. Dit is het moment waarop een reporter denkt: 'bingo'.

Dan gebeurt het. De ezel die de spookachtige figuur urenlang mak over de heuvels heeft gedragen, zakt door zijn voorpoten. Ridley tuimelt voorover. Haar bagage - een toiletzak, een verstopt fototoestel en enkele filmpjes - rollen mee het daglicht in. De Britse schreeuwt, de paniek is sterker dan zijzelf. Ridley grabbelt de teugels, in een poging de parcoursfout recht te zetten. Maar het is te laat. De camera valt tussen de plooien. De lens priemt als een glazen neus in het verboden gebied. Ridleys maag keert. Ze beseft dat ze tegelijk zo dicht en zo ver is geraakt. En nu plots nergens meer staat.

De woorden van Ridleys vader razen weer door haar hoofd. Ze heeft aan de vooravond van haar vertrek bewust geen brieven geschreven aan haar familie, voor het geval haar undercoveroperatie spaak zou lopen. "Ik besefte dat ik me moest hersenspoelen, dat ik alleen de positieve gedachten wilde overhouden", verwoordde Ridley deze week de gebeurtenissen in Daily Express. "Ik wist dat ik dit berekende risico moest nemen, om bij de waarheid te geraken. En ja, echt, ik besefte dat ik moeder ben van een kind. Maar tegelijk wist ik dat ik deze sprong moest wagen. Ik mocht niet denken aan een ontmaskering. Het was te vreselijk om daar zelfs bij stil te staan. Als ik daaraan dacht, zou ik er niet eens aan begonnen zijn."

"Ozama Zinderbad. Ozama Zinderbad. Te vertalen als: "Een lang leven voor Osama Bin Laden." De menigte joelt, terwijl de processie vluchtelingen voortsjokt. De Britse beeft. De Taliban hebben het kleed van haar lichaam gescheurd, en haar op een jeep getrokken. Mannen in tulband bekijken haar van kop tot teen als vee. Vrouwen slaken victoriekreetjes, klakken met de tong. Kinderen krijsen moord en brand. Ridley voelt zich een menselijke trofee. Het schouwspel heeft iets van de gijzelingen van mariniers in Somalië.

Ze slepen haar het hoofdkwartier binnen in de oostelijke stad Jalalabad. "We denken dat je een geheim agente bent voor Amerika", bralt een tolk in naam van een ondervrager. "Als ik een geheim agente ben, may God help America", pareert ze met Britse humor. Gegrom, gesis in het verhoorlokaal. Ridley belandt in de cel. "Amèrcan Spai. Shoes off"", schreeuwt een man in tulband. "H-ere. Transmitters".

Ridley zwijgt en trekt haar laarzen uit. Het heeft geen zin om nog tegen te pruttelen, om te argumenteren dat ze geen spionne is, ook al was ze in een vroeger leven korte tijd pr-dame voor de Britse landmacht. Ze bevestigt dat ze zonder geld noch paspoort Afghanistan binnen is geraakt. Tien dagen lang wordt ze verhoord en zweet ze onder neonlampen. Ze leeft op rijst, bieten en water. In de pauzes slaapt ze. Of probeert te slapen.

Vaders echo weerklinkt nog, maar de impact van zijn woorden verzwakt. Ridley denkt dat haar uren geteld zijn. De opgedane ervaring van bij de Lockerbie-ramp, bij de conflicten in Cyprus, Damascus en Noord-Ierland komt niet van pas. Hier niet. Het verhaal dat voor "Ridley elke zee opengaat", zoals haar ex vertelt aan de BBC, gaat hier niet op.

Thuis vertellen haar ouders aan haar 9-jarige dochter Daisy dat mama haar mobiele telefoon vergeten is en dat ze daarom niet meer belt. Het kind neemt geen genoegen met die uitleg en schrijft prompt premier Blair aan: "U bent de machtigste man van dit land. Ik word woensdag negen. Ik zou het op prijs stellen als u er voor zorgt dat mijn moeder er is, op mijn feestje."

Ridley daagt niet op. De Taliban laten via een officieel communiqué weten dat de Britse berechtigd zal worden "zoals elke Amerikaanse soldaat die het territorium binnendringt". Een speciaal onderzoeksteam reist dezelfde dag naar Jalalabad af om uit te maken of ze een spionne is. Om haar beter te ondervragen beslist het team haar stante pede over te brengen vanuit Jalalabad naar de hoofdstad Kaboel.

Ridley wil daar bellen voor de verjaardag van haar dochter, maar de Taliban weigeren. De journaliste beslist in hongerstaking te gaan. Op de binnenkant van een tandpastadoosje en een zeepwikkel houdt ze minutieus een dagboek bij. "Ze zijn een granaat onder mijn bed komen halen", kriebelt ze op 7 oktober neer. "Wat een plaats om munitie te bewaren... Ze proberen me mentaal te breken. Door steeds weer dezelfde vragen te stellen."

Dan geeft Bush het startsignaal voor de luchtaanvallen. De paniek slaat de ouders om het hart. Maar ook nu glipt hun dochter door de mazen van het net, want premier Tony Blair laat aan de vooravond van de bombardementen weten dat de journaliste is vrijgelaten. De Daily Express draagt een speciaal nummer aan haar op. Het vermoeden is reëel dat de Taliban haar lieten gaan in een poging om de luchtaanvallen af te wenden. Ridley wordt binnen gehaald als een heldin.

Ridley diende als een poging tot diplomatieke pasmunt, zoveel is nu zeker. Een poging die mislukte, en zo ook de volgende de truc met de burqa. Bijna gelijktijdig met de vrijlating van Ridley ontmaskeren de Taliban in Jalalabad de 44-jarige Franse journalist Michel Peyrard van Paris-Match.

Peyrard werkt volgens dezelfde modus operandi als Ridley. Ook hij hult zich in burqa. Ook hij is geen doetje. De 44-jarige reporter van de hardnieuwscel volgt al vijftien jaar de grote wereldconflicten van nabij. Le poids des mots, le choc des photos: als geen ander kent hij het credo van het magazine. Peyrard schuwt niets of niemand om zijn doel te bereiken. Op de 21ste dag van de Kosovo-oorlog dringt hij als een van de enigen door tot UCK-bastions.

Peyrard kiest ook in Kosovo voor de moeilijkste maar zekerste weg. Verblind door zijn verhalendrang reist hij dagenlang door onherbergzaam gebied. De Fransman verkiest de vanwege de mijnen razend gevaarlijk bergroute, omdat hij weet dat de Serviërs hem daar niet te pakken kunnen krijgen. Hij volgt een rivierbedding en schuilt in een grot, waar hij op noodrantsoenen overleeft.

Het doorzettingsvermogen legt hem geen windeieren. Peyrard ontvangt in 2000 de Louis-Hachetteprijs voor zijn berichtgeving over de val van Grozny. Ook daar is hij de laatste journalist. Peyrard, weten collega's, is specialist in "het laatste en eerste zijn".

Horen, zien en schrijven... Net als Ridley werkt Peyrard graag in stilte. Net als de Britse pakt hij kalm zijn koffers voor Afghanistan, medio september, als de wereldpers nog samentroept rond het puin van de WTC-torens. Van zijn hoofdredactie krijgt hij de opdracht "alle mogelijke maatregelen te treffen" die hij nodig acht om de actualiteit in Afghanistan te verslaan.

Niemand weet het zeker, maar Peyrard valt vermoedelijk door de mand door de manier waarop hij loopt in de straten van Jalalabad. Of door de kleur van zijn Pakistaanse burqa, die lichter is dan die van Afghaanse makelij. En, raar maar waar, de puriteinse Taliban, die vrouwen in regel verbieden om arbeid te verrichten, hebben nu een uitzondering gemaakt. De grensposten in Afghanistan worden sinds kort met vrouwen bevolkt. Zij zien met een oogopslag wat voor iemand onder het kleed schuilgaat.

"Je moet korte, snelle pasjes nemen", zegt Merraboudine Mastane, zaakgelastigde van de Afghaanse ambassade in Parijs. Mastane slaagde er deze zomer in drie vrouwen, weer via de truc met de burqa, via Pakistan naar Europa te doen vluchten. "Wie de truc nu nog toepast, zet zijn leven op het spel. Vooreerst is het een hele kunst om onopgemerkt in burqa te lopen. Alleen vrouwen die jarenlang in dat keurslijf zitten, weten hoe het moet. Kleine, snelle pasjes nemen, de voeten niet tonen, niet wijdbeens, geen ganzentred... Wie die kunst niet verstaat, hangt. Zo simpel is het. Je leert het niet in een etmaal lopen. Wie er geen ervaring mee heeft, wandelt als in een aardappelzak. Afghanistan zit tot overmaat van ramp vol verklikkers. Elke buitenlandse journalist die in Islamabad (Pakistan) met het vliegtuig landt, wordt meteen gesignaleerd en op de voet gevolgd door de inlichtingendienst. Het kan best zijn dat de lokale burqaverkoper in Pakistan - er zijn er duizenden - de veiligheidslui van de Taliban getipt heeft over Peyrard.

Wat wel vaststaat is dat Michel Peyrard zijn oor te luisteren legde in het hotel waar hij verbleef. Net als in hotel Rasheed in Bagdad of in hotel Bosnia in Sarajevo gonst het ook in de reporterhotels in buurland Pakistan van de geruchten hoe je een verhaal moet aanpakken. De tol om in Afghanistan te geraken wordt betaald in harde dollars aan Pakistaanse, vaak dubieuze gidsen. Net als in andere oorlogsgebieden is alles mogelijk: van de helikopter die de grens overvliegt vanuit Douchanbe, de Tadzjiekse hoofdstad, tot de vlotte Engels-Afghaanse tolk. Tips worden er voor grof geld verstrekt en heldenverhalen circuleren als gek. De burqa is geen scoop meer: volgens indianenverhalen deden al tientallen journalisten het Afghaanse 'Ik Ali'-experiment. De vraag is hoeveel: tot nu zag alleen Ridleys reportage het daglicht.

De arrestatie van de Britse, eind september, schrikt Peyrard niet af, integendeel. Bestelden sommigen hun burqa via het internet, dan koopt Peyrard zijn kleed gewoon, in een textielzaak in Pakistan. En net als Ridley raakt hij een heel eind, dankzij zijn gidsen, maar in Jalalabad loopt het mis. Dinsdag verneemt de hoofdredactie van Paris Match dat Peyrard gevangen is genomen. De envoyé special wordt publiekelijk gestenigd in de straten van Jalalabad, tegelijk met drie Pakistaanse collega's. De Taliban verplichten hem de burqa aan te trekken en nodigen de bevolking tot het nemen van "passende vergeldingsacties".

Voor een keer wordt Paris Match zelf het slachtoffer van de choc des photos. De directie en de hoofdredactie van Paris Match eisen in een officieel communiqué de onmiddellijke vrijlating van hun werknemer, die "alleen maar zijn werk deed". Als eerbetoon publiceert het weekblad Peyrards laatste tekst aan die hij via (inbeslaggenomen) satelliettelefoon insprak voor zijn arrestatie in de streek van Mohmand. Of het blad de journalist daarmee een grote dienst bewijst, valt nog te bezien, want hij omschrijft de Taliban-voorman zonder meer als een soort lokale Rode Khmer: "Ik ben hier getuige van een theatrale vertoning in een paleis dat op elke hoek bewaakt wordt door een lijfwacht. De mollah draagt een zilveren prothese. Hij verloor zijn been na een aanslag."

Mollah Meer, een van Hassans woordvoerders, laat vrijdag weten dat Peyrards satelliettelefoon en bandrecorders door de Taliban beschouwd worden als spionagemateriaal. De Fransman riskeert de doodstraf. Mollah Meer verwijst naar de tekst van de reporter die hij wellicht per fax ontving vanuit Parijs. Merkwaardig: Paris Match wijzigde geen letter aan de tekst van Peyrard. Ook deze zin bleef staan: "De mollah deinst er niet voor terug burgerlevens op te offeren." De toekomst zal uitwijzen wat de kracht van zijn woorden waren.

'Alleen vrouwen die jarenlang in dat keurslijf zitten, weten hoe het moet. Kleine, snelle pasjes nemen, de voeten niet tonen, niet wijdbeens, geen ganzentred'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234