Woensdag 29/06/2022

PortretRoman Abramovitsj

Roman Abramovitsj verkocht ooit badeendjes, nu bemiddelt de oligarch tussen Rusland en Oekraïne, maar waarom?

Roman Abramovich op audiëntie bij president Vladimir Poetin in 2005.  Beeld AFP
Roman Abramovich op audiëntie bij president Vladimir Poetin in 2005.Beeld AFP

De Russische oligarch Roman Abramovitsj bekleedt de afgelopen tijd een mysterieuze rol als officieuze onderhandelaar tussen Oekraïne en Rusland. Wie is deze multimiljardair?

Jarron Kamphorst

Voor iemand bijgenaamd de ‘stille oligarch’, nam Roman Abramovitsj de afgelopen tijd een ­opvallend publieke rol op zich. De Russische miljardair – die bekendstaat als stil, verlegen en zelfs mensenschuw – dook vorige maand vanuit het niets op bij de vredesonderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland in Istanbul. Opvallend, temeer omdat de 55-jarige zakentycoon zich doorgaans op de vlakte houdt als het over politieke kwesties gaat.

Ook hij is zich bewust van het ongeschreven contract dat Vladimir Poetin bij zijn aantreden als president met de oligarchie aanging: jullie je geld, ik mijn politieke macht. Wie die onzichtbare lijn overtreedt, weet zich op basis van het verleden een gewaarschuwd mens. Oligarchen zoals Michail Chodorkovski, Boris Berezovski en Vladimir Goesinki die zich wel met politieke aangelegenheden bemoeiden, werden vervolgd, gearresteerd, opgesloten of in gedwongen ballingschap gedreven.

De aanwezigheid van Abramovitsj aan de onderhandelingstafel in Istanbul kan daarom bijna niet zonder het expliciete fiat van het Kremlin plaatsvinden. Bovendien ging ook de Oekraïense delegatie akkoord met zijn plaats aan de onderhandelingstafel. Op 23 maart meldde The Wall Street Journal dat de Oekraïense president Volodymyr Zelensky zijn Amerikaanse evenknie Joe Biden zelfs persoonlijk verzocht om te wachten met het instellen van sancties tegen Abramovitsj, omdat de miljardair een geschikte mediator zou zijn in de onderhandelingen tussen Kiev en Moskou.

Niet op sanctielijst

De naam van de Russische zakentycoon prijkt dan ook nog altijd niet op de sanctielijst in Washington, terwijl Brussel en Londen hem in maart al met inbeslagnames en bevriezing van tegoeden om de oren sloegen, omdat hij ‘geprivilegieerde toegang heeft tot de president en goede banden met hem onderhoudt’. Daarnaast heeft Abramovitsj een aandeel van 29 procent in het metaalbedrijf Euraz dat volgens Londen en Brussel onderdelen levert voor tanks en dus bijdraagt aan de oorlog in Oekraïne.

Desondanks zit Abramovitsj dus wel aan de onderhandelingstafel in Turkije. Sterker, zijn aanwezigheid wordt geenszins geheimgehouden. Zo verklaarde Poetins woordvoerder Dmitri Peskov dat de multimiljardair weliswaar geen officieel lid van de onderhandelingsdelegatie is, maar dat hij wel “van onze kant is”. Abramovitsj was volgens de Kremlinzegsman in Istanbul om “zekere contacten tussen de Oekraïense en Russische zijden te garanderen”.

Ook David Arachaima, leider van de politieke partij van Zelensky in het Oekraïense parlement, verklaarde tegenover Foreign ­Policy dat Abramovitsj een functie als belangenbehartiger vervult tijdens de onderhandelingen en dat hij een zeer positieve rol speelt in het proces. Als ultieme plotwending kwam daar eind vorige maand nog het nieuws bovenop dat Abramovitsj en een aantal leden van de Oekraïense onderhandelingsdelegatie zouden zijn vergiftigd tijdens de besprekingen in Turkije.

Naar verluidt had de Russische zakenman last van pijnlijke ogen en een schilferende huid en zou het gaan om een waarschuwingssignaal van een stel hardliners in het Kremlin dat de vredesbesprekingen wilde saboteren. Al was zowel Moskou als Washington in een zeldzame vlaag van eensgezindheid er als de kippen bij om te ontkennen dat het om kwaad opzet ging.

Het bevestigt hoe dan ook de mysterieuze rol die Abramovitsj in het diplomatieke steekspel speelt. Daarnaast roept zijn aanwezigheid als fluisteraar der kemphanen de vraag op over welk belang Abramovitsj dient. Zit hij in Istanbul aan tafel omdat hij zichzelf als vredesduif wil opwerpen in een oprechte poging het conflict te de-escaleren? Is hij gedwongen door president Poetin? Of zit hij er uit puur eigenbelang om een wit voetje te halen bij de leiders in westerse hoofdsteden in de hoop dat ze hem voor zijn inspanningen belonen met sanctieverlichting?

Stuk voor stuk vragen die moeilijk te beantwoorden zijn, temeer omdat Abramovitsj zich nagenoeg nooit publiekelijk uitlaat over zijn handel en wandel. Laat staan als het gevoelige materie betreft zoals vredesonderhandelingen over een oorlog die nog in volle gang is. Desalniettemin valt er wel iets te zeggen over de motieven van Abramovitsj op basis van zijn verleden.

Geen slechte jeugd

Roman Arkadievitsj Abramovitsj wordt geboren op 24 oktober 1966 in de Zuid-Russische stad Saratov aan de oevers van de rivier de Wolga. Nog geen drie jaar later is hij al wees, nadat eerst zijn moeder is overleden aan een bloedvergiftiging en een kleine twee jaar later ook zijn vader het leven laat bij een ongeval met een hijskraan. Zijn jeugd brengt de kleine Roman grotendeels door onder de hoede van familieleden in de noordelijke provincie Komi. Een kindertijd die hij zelf overigens niet als bijzonder moeilijk ervaart, zo verklaarde hij ooit tegenover de Britse krant The Guardian. “Eerlijk gezegd kan ik mijn jeugd niet slecht noemen. In je jeugd kun je geen dingen vergelijken: of je nu wortels of snoep eet, het smaakt ­allebei goed. Als kind zie je het verschil niet.”

Abramovitsj verlaat op zijn zestiende vroegtijdig de middelbare school, waarna hij enige tijd als monteur werkt in een fabriek voordat hij in dienst gaat bij het Rode Leger. Na zijn diensttijd gaat hij in de jaren tachtig voor het eerst ondernemen. De Sovjet-Unie opent zich onder oud-leider Michail Gorbatsjov langzaam voor de rest van de wereld en mondjesmaat wordt het mogelijk om als particulier ondernemer aan de slag te gaan. In eerste instantie werkt Abramovitsj als straatverkoper en verkoopt hij plastic speelgoed, waaronder rubberen badeendjes, vanuit zijn appartement in Moskou. Later stapt hij over op parfum en deodorant, zaken waarmee hij de basis legt voor zijn eerste fortuin.

Maar het is pas in de jaren negentig dat Abramovitsj echt binnenloopt. Met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie grijpt de jonge ondernemer, dan halverwege de twintig, zijn kans. De Russische staat verkoopt tegen die tijd onder meer via publieke veilingen staatsbedrijven aan particulieren. In 1995 weet Abramovitsj dankzij die grootschalige privatiseringen van voornamelijk olie-, gas- en andere grondstofbedrijven de hand te leggen op staatsoliebedrijf Sibneft.

Hij koopt het bedrijf tijdens een veiling voor 250 miljoen dollar en verkoopt het tien jaar later weer voor dertien miljard dollar terug aan diezelfde overheid. Hoewel zijn advocaten altijd volhouden dat Abramovitsj zijn fortuin niet via schimmige, criminele deals heeft verkregen, geeft de zakenman zelf in 2012 tegenover een Britse rechtbank toe dat hij corrupte betalingen deed om de Sibneft-deal van de grond te krijgen. Daarnaast bezit hij rond de millenniumwisseling aandelen in de aluminiumindustrie en heeft hij een belang in de nationale luchtvaartmaatschappij Aeroflot.

Bondgenoot van Jeltsin

Gedurende de overgangsfase van het communisme naar het kapitalisme in de jaren negentig wordt Abramovitsj eveneens een bondgenoot van toenmalig president Boris Jeltsin. Maar met de komst van Vladimir Poetin in het Kremlin verandert de verhouding tussen de politiek en oligarchen. Poetin maakt de steenrijke en invloedrijke klasse van zakentycoons duidelijk dat het tijdperk van hun politieke invloed voorbij is.

Abramovitsj schikt zich naar de nieuwe verhoudingen en vlak na Poetins aantreden verrast hij vriend en vijand door naar Tsjoekotka te vertrekken, een steenkoude deelrepubliek in het uiterste noordoosten van Rusland aan de Beringzee, pal tegenover Alaska. Van 2000 tot 2008 is hij gouverneur van de desolate provincie. Zijn populariteit neemt er een vlucht doordat hij in totaal voor één miljard dollar aan eigen vermogen investeert in de regio. Hij bouwt er onder meer scholen, ziekenhuizen en zet er een programma op voor schoolkinderen zodat ze één keer per jaar op vakantie kunnen naar een warmer gebied.

Waarom Abramovitsj ervoor koos naar het spreekwoordelijke einde van de wereld te vertrekken, wordt nooit helemaal duidelijk. Tsjoekotka ligt ruim 7000 kilometer ten oosten van Moskou. De provincie ligt zelfs zo ver van de bewoonde wereld, dat het twee jaar duurde voordat de communistische revolutie van 1917 er voet aan de grond kreeg. De bolsjewieken die zich er in 1919 meldden om te vertellen dat privébezit in de nieuwe Sovjet-Unie niet meer bestond, werden simpelweg om het leven gebracht door lokale ondernemers. Al drong het communisme kort daarna ook tot de ijzige provincie door, waar het ’s winters makkelijk zestig graden onder nul wordt.

Dat Abramovitsj zo’n tachtig jaar later op ­eigen initiatief naar die uithoek vertrekt, lijkt daarom onwaarschijnlijk. Het brengt de Britse journaliste Catherine Belton van de Financial Times in haar boek Putins People tot de conclusie dat de oligarch het in opdracht van Poetin deed, die aan het begin van deze eeuw volop bezig was om de oligarchie in het gareel te krijgen.

Roman Abramovich in 2003 in Stamford Bridge, het voetbalstadion van Chelsea. Hij treedt dat jaar voor het eerst uit de anonimiteit door de club te kopen. Beeld AP
Roman Abramovich in 2003 in Stamford Bridge, het voetbalstadion van Chelsea. Hij treedt dat jaar voor het eerst uit de anonimiteit door de club te kopen.Beeld AP

In 2003 stapt Abramovitsj voor het eerst echt uit zijn betrekkelijke anonimiteit als hij voor ruim 230 miljoen dollar de Londense voetbalclub Chelsea koopt. Mede dankzij het fortuin van de Russische suikeroom groeit de club uit tot een van grootste voetbalinstituten ter wereld. Ook hierover schrijft Belton in Putins People dat Abramovitsj de club kocht op orders van Poetin. Al moet de journaliste die claim wijzigen na een slepende lasterzaak die Abramovitsj tegen haar aanspant. Na een schikking stelt de passage over de aankoop van de club dat het geen “feitelijke constatering” betreft. Sinds halverwege maart staat Chelsea te koop, al zal Abramovitsj door de sancties tegen hem niets aan de verkoop overhouden.

Dat Abramovitsj zijn geld door de jaren heen volop in het Westen uitgeeft, staat hoe dan ook buiten kijf. Hij en zijn familie bezitten volgens The Guardian minstens 53 appartementen in Londen alleen al. Daarnaast is hij de eigenaar van diverse luxueuze huizen in onder meer New York en Tel Aviv, bezit hij een ranch in het Amerikaanse Colorado en een villa aan de Franse Rivièra. Verder verzamelt Abramovitsj talloze kunstwerken, heeft hij twee superjachten – de Eclipse van 160 meter en de Solaris van 140 meter – meerdere Ferrari’s, Porsches en een Boeing 787 Dreamliner.

Als Abramovitsj in 2006 door The Guar­dian wordt gevraagd of geld gelukkig maakt, antwoordt hij “dat het geen geluk kan kopen, maar wel wat onafhankelijkheid”. Wie die zelfbedachte filosofie volgt, kan stellen dat Abramovitsj geldt als een van de onafhankelijkste personen op de planeet. Op zijn hoogtepunt in 2008 is de zakentycoon goed voor 23,5 miljard dollar. Voor de Russische invasie van Oekraïne schatte zakenblad Forbes zijn vermogen nog altijd op ruim 12 miljard dollar. Al zou daar onderhand nog ‘maar’ 8,5 miljard van over zijn.

Geen groot patriottisme

Nog altijd genoeg ruimte voor onafhankelijkheid, maar de vraag is in hoeverre Abramovitsj ook onafhankelijk is van Poetin. Desgevraagd stelde de Oekraïense president Zelenski in een interview met Russische media op 28 maart dat er hoe dan ook “geen groot patriottisme” achter de intenties van Abramovitsj zit bij zijn huidige rol als officieuze vredesonderhandelaar. Ook merkte hij op dat Abramovitsj had aangeboden om te investeren in de Oekraïense economie om het land er op den duur weer bovenop te helpen.

Daarom zal het eerder een combinatie van factoren zijn. Ongetwijfeld kreeg Abramovitsj vanuit het Kremlin een zetje in de rug richting de onderhandelingstafel, aangezien zulke beslissingen binnen het huidige Russische regime nu eenmaal niet zonder het fiat van Poetin genomen worden. Daarnaast valt het op basis van zijn filantropische verleden in Tsjoekotka niet uit te sluiten dat hij zich oprecht wil inzetten voor de vrede. Maar zeer waarschijnlijk speelt er ook eigenbelang mee. Door middel van een charmeoffensief hoopt de zaken­tycoon wellicht dat westerse landen de sancties tegen hem op den duur herzien, zodat hij zijn weelderige leven als kosmopoliet kan voortzetten en niet in een isolement in Moskou eindigt.

Niet voor niets zei hij in een van zijn spaarzame interviews in 2006: “Ik houd ervan om Londen te bezoeken. Als ik moet bedenken waar ik zou kunnen wonen buiten Moskou, zou Londen mijn eerste keuze zijn en New York de tweede.” Maar toen was Moskou nog geen zwart gat waar langzaam maar zeker alle westerse luxe in verdwijnt door internationale sancties.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234