Donderdag 06/10/2022

Roomse schatten in Utrechts museum

expo

vaticaan leent bij hoge uitzondering unieke pauselijke voorwerpen uit

Precies 150 jaar geleden werd Nederland weer ingedeeld in bisdommen en werd, enkele eeuwen na de reformatie, de rooms-katholieke hiërarchie er hersteld. Dat is de aanleiding voor een uitzonderlijke tentoonstelling in Utrecht, niet toevallig de stad waar de Nederlandse aartsbisschop zetelt. Een zestigtal unieke liturgische voorwerpen, waaronder drie pauselijke tiara's, hebben de sacristie van het Vaticaan mogen verlaten. Zoiets gebeurt zelden.

Rome

Van onze verslaggever

Eric Rinckhout

Koning Willem I, die tussen 1815 en 1830 over de Verenigde Nederlanden regeerde, was al eens onderhandelingen begonnen met het Vaticaan maar die sprongen af door de militaire schermutselingen met wat even later België zou worden. Al enkele eeuwen, meer bepaald sinds de reformatie, was Nederland geen kerkprovincie van 'Rome' meer en daar wilde Willem I wat aan veranderen. Het Vaticaan beschouwde het overwegend protestantse land trouwens meer als een missiegebied, de katholieken werden in het toenmalige Nederland als tweederangsburgers beschouwd. Door de nieuwe Nederlandse grondwet van 1848 mochten katholieken zich wel opnieuw vrij organiseren. Even later, in 1853, herstelde paus Pius IX de rooms-katholieke bisschoppelijke hiërarchie. De zetel van het aartsbisdom werd Utrecht, geflankeerd door vier bisdommen. De roomse structuren waren weer hersteld.

De oorspronkelijke bedoeling van de tentoonstelling Pracht en Praal van de Paus. Schatten uit het Vaticaan was om te laten zien wat Nederlandse gelovigen omstreeks 1850 allemaal aan de Heilige Stoel schonken, zegt Guus van den Hout, sinds twee jaar directeur van Museum Catharijneconvent in Utrecht. "Medio negentiende eeuw was net een periode van economische boom en vanuit heel Europa werd er veel aan de paus geschonken. Maar toen ik aan het Vaticaan vroeg welke geschenken er precies uit Nederland waren gekomen, bleek het onmogelijk daar een overzicht van te krijgen."

Bij Van den Hout rijpte vervolgens het idee om iets met de pauselijke sacristie te doen. Maar die schatkamer, waar de kostbaarste liturgische voorwerpen in tientallen kasten en enkele vitrines veilig opgeborgen liggen, is voor bezoekers volstrekt ontoegankelijk. De pauselijke sacristie leent ook geen enkel voorwerp uit.

Door zijn stille diplomatie en goede contacten (Van den Hout studeerde in Rome en deed in de Vaticaanse bibliotheek onderzoek naar de barok) lukte het hem om de sacristie te bezoeken. Toen Van den Hout vorig jaar in juli plots benoemd werd tot adviseur van de pauselijke commissie van het culturele erfgoed, zwaaiden de deuren van de sacristie echt voor hem open. Hij slaagde er uiteindelijk in om een zestigtal liturgische objecten in bruikleen naar Utrecht te krijgen.

Bij ons bezoek aan Rome liggen vele voorwerpen die de reis naar Nederland zullen maken uitgestald op een grote tafel. Kijken mag, aankomen niet. Alleen twee medewerkers van de sacristie mogen de objecten voorzichtig met witte handschoenen aanraken. De sacristie zelf bevindt zich vlak naast de wereldberoemde Sixtijnse kapel. Een klein deurtje, net naast het altaar met Michelangelo's Laatste Oordeel, geeft toegang tot het heilige der heiligen.

Een van de blikvangers in Utrecht is een neobarokke driekroon, een tiara, die in de negentiende eeuw werd gemaakt voor paus Pius IX. De erg populaire paus Johannes XXIII werd daar in 1958 nog mee gekroond. Een tiara is een hoge kroon van zilver en goud in de vorm van een ouderwetse bijenkorf, versierd met vele edelstenen en drie kleinere kronen. Het getal drie verwijst naar de drievoudige pauselijke waardigheid: als priester, koning en leraar. De tiara is het symbool bij uitstek van het pausdom en werd gedragen bij kroningen en plechtige intochten. De waarde ervan wordt geschat op 1,5 miljoen euro. Het geeft een idee van het 'rijke' roomse leven.

Anno 1963 liet paus Paulus VI nog een nieuwe tiara maken: de edelsmid wou het verband leggen tussen de paus en de moderne wereld, waardoor de pauselijke kroon meer op een raket ging lijken. Een jaar later, in 1964, schafte Paulus VI het gebruik van de tiara af. Hij verkocht zijn 'ruimtekroon' aan een museum in Washington. De opbrengst van de verkoop schonk hij aan de armen.

In totaal bevat de pauselijke sacristie zo'n 3.000 à 4.000 voorwerpen, voornamelijk uit de periode van de achttiende tot en met de twintigste eeuw. In de zestiende eeuw werd Rome geplunderd, in de negentiende eeuw was het Napoleon die de pauselijke schatkamers leeghaalde. Na 1810 bestond er dan ook niet één tiara meer: Napoleon had ze meegenomen naar Parijs en ze laten omsmelten voor het goud en zilver dat ze bevatten.

Maar er is in Utrecht meer te zien dan drie tiara's. Er zijn rijk geborduurde mijters en kazuifels, kruisbeelden en borstspelden, een kromstaf met een erg expressieve, lijdende Christus, reliek- en ouwelhouders, processiekruisen en kelken, monstransen en kandelaars - allemaal voorwerpen die verband houden met de liturgie. Voorts is er de neobarokke draagstoel van Leo XIII (1878-1903) te zien. En de pontificale muiltjes van Pius X (1903-1914). Op de neus van die schoentjes is met goudstiksel de plek gemarkeerd waar de gelovige de pauselijke voeten diende te kussen. Handig om te weten. Afhankelijk van de ideologische of esthetische instelling van de bezoeker gaat het hier om prachtige toegepaste kunst of pure kitsch, om voorwerpen met een hoge geestelijke waarde dan wel om symbolen van de absolute macht van Rome. Maar steevast lijken ze uit een andere, inmiddels ver van ons verwijderde wereld te komen.

Afgezien van een Byzantijns kruisje uit de zesde eeuw dateren alle objecten in de tentoonstelling van na 1820. Het recentste had een servies kunnen zijn dat de huidige paus van de Ferrari-fabriek ten geschenke kreeg: een stel schotels, bekers, kopjes en kannetjes gemaakt van titaan en uiterst strak - bijna 'modieus' - vormgegeven. Aan de onderkant van elk object staat het beroemde steigerende paardje van het automerk. Maar dat servies wilde de sacristie niet uitlenen.

Toch is directeur Van den Hout een tevreden man. Samen met bruiklenen uit het indrukwekkende Lateraans Paleis en de (wel publiek toegankelijke) schatkamer van de Sint-Pieter alsook enkele uniformen van de Zwitserse Garde - zeg maar het pauselijke leger - schetst de tentoonstelling een overzicht van 150 jaar pauselijke pracht en praal. "Daarbij komen alle pausen aan de orde", zegt Van den Hout. "We tonen filmbeelden van de kroning van Johannes XXIII, maar we besteden ook aandacht aan typische pauselijke rituelen als het conclaaf en het heilig jaar. En we staan ook stil bij de paus als instituut en bij hervormingen in de kerk als bijvoorbeeld het Tweede Vaticaans Concilie, dat een periode van versobering en grotere openheid inluidde."

Dat het oude roomse geloof nog springlevend is, was in Rome merkbaar vlak bij de Sint-Jan-van-Lateranen-basiliek. Die imposante kerk, iets ten zuiden van het Colosseum, is dé moederkerk van het christendom. De Sint-Pieter dateert immers van later. Aan de overkant van de straat bevinden zich de Scala Santa, de Heilige Trappen, die volgens de mythische overlevering afkomstig zouden zijn uit het paleis van Pilatus in Jeruzalem. Christus zelve zou ooit die trap bestegen hebben en in navolging van hem kruipen honderden gelovigen ook nu nog dagelijks op hun knieën de trappen op. Bovenaan bevindt zich de privé-kapel van de pausen met belangrijke relikwieën.

Buiten de deur zat een jonge bedelaarster haar kind te zogen. Als een hedendaagse Maria wist zij perfect hoe ze op de gevoelens en de portemonnee van de voorbijgangers moest inspelen. Haar werd veel gegeven.

De tentoonstelling Pracht en Praal van de Paus. Schatten uit het Vaticaan loopt van vandaag t/m 30 november in Museum Catharijneconvent, Lange Nieuwstraat 38, Utrecht, Nederland. Dinsdag t/m zaterdag 10-17 uur, zondag 11-17 uur. Inl. tel. 0031-30/231.72.96 en www.prachtenpraalvandepaus.nl

Prachtige toegepaste kunst dan wel pure kitsch, alle voorwerpen lijken uit een andere, inmiddels ver van ons verwijderde wereld te komen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234