Donderdag 11/08/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

Ruslands stille wapen: met het Oekraïense graan heeft Moskou heel de wereld in zijn greep

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Rusland blokkeert en beschiet Oekraïne’s grootste graanhaven, Odessa. Zo heeft Moskou Oekraïne en de rest van de wereld bij de strot.

Eric Brassem

Is dit goed nieuws of niet? Vanuit Berdjansk, de Oekraïense havenstad die onder Russische controle staat, is donderdag een eerste schip met 7.000 ton graan vertrokken. Begeleid door twee Russische oorlogsschepen is het graan onderweg naar niet nader genoemde ‘bevriende landen’, zeggen de pro-Russische autoriteiten. Ook vanuit het zwaar verwoeste Marioepol vertrok vorige week een Turks schip, vermoedelijk met graan.

Bezien door de bril van hongerende Afrikanen is dit wel goed nieuws. De graanprijzen stijgen, onder meer doordat het Oekraïense graan, normaliter goed voor 13 procent van de wereldexport, het land niet uit kan. Maar hebben de Oekraïense graanboeren betaald gekregen voor de lading?

Grote kans van niet. Volgens Oekraïne heeft Rusland 500.000 ton graan gestolen. Dat geldt ook voor het graan in het schip uit Berdjansk, dat inmiddels is aangekomen in Turkije. Oekraïne heeft Turkije vrijdag om confiscatie gevraagd.

Zeker in het begin van de oorlog werden graansilo’s opzettelijk verwoest, maar pro-Russische autoriteiten hebben nu een beter idee over wat ze met de voorraden moeten. Steeds vaker melden ze over graantransporten uit het gebied onder hun controle. Boeren krijgen niet, of ver onder de prijs betaald, zo blijkt uit onderzoek van de BBC onder boeren in bezet Oekraïens gebied. Zeer weinigen durfden te praten.

Satellietfoto van een graanschip dat wordt beladen, op 19 mei, in de haven van Sebastopol, op de Krim.  Beeld via REUTERS
Satellietfoto van een graanschip dat wordt beladen, op 19 mei, in de haven van Sebastopol, op de Krim.Beeld via REUTERS

Gps-apparatuur

Het schip uit Berdjansk is aangekomen in Turkije, en nu vraagt Oekraïne om confiscatie. Het graan is geroofd, zegt Kiev. BBC publiceerde onlangs een verhaal over Oekraïense boeren in bezet gebied. “Ze hebben ons graan gestolen. Ze hebben onze gebouwen en onze machines verwoest”, vertelde er een, wiens twee graantrucks waren uitgerust met gps-apparatuur. Te zien was dat zijn trucks, voordat ze naar Rusland doorreden, lang stilhielden bij een graanopslagplaats in de Krim, vanwaar spoorlijnen lopen naar havensteden op de Krim en in Rusland.

Op satellietbeelden van midden juni zijn lange files van vrachtwagens te zien voor de toegangen naar de Krim bij Tsjonhar en Armiansk. Ook zag de BBC dat het ongebruikelijk druk was bij graanhavens in Sebastopol en Kertsj. In de wateren rond die graanhavens schakelen veel vrachtschepen geheel tegen de regels hun transponders uit, kennelijk om te verhullen dat ze graan inladen. De havens daar vallen al sinds 2014 onder sanctiemaatregelen.

Ook de Financial Times ontdekte dat schepen rond de Krimwateren geregeld hun transponders uitzetten, om ze pas weer aan te zetten als ze in de Russische haven Port Kavkaz liggen. Ook daar is het ongebruikelijk druk. Deze haven valt niet onder sancties, Russisch graan evenmin. De schepen krijgen hier Oekraïens graan dat ze zelf hebben verscheept vanaf de Krim, of dat vanuit de Krim hier wordt opgeslagen. Hun Russische exportpapieren tonen dat het om Russisch graan gaat.

Graan in de Donbas. Beeld AFP
Graan in de Donbas.Beeld AFP

Onoorbare praktijken

De krant volgde zeven schepen, die aankwamen in havens in Syrië en Turkije. De Turkse havenbedrijven en overheden zeggen niet mee te werken aan onoorbare praktijken: de papieren van de schepen tonen dat het Oekraïense graan Russisch graan is. Welke graankorrel waar precies vandaan komt is niet te controleren.

“Voedsel is ons stille wapen”, zei ex-president en Poetin-vertrouweling Dmitri Medvedev nog in maart. Dat wapen buit Rusland uit, door net te doen alsof het hard werkt aan het graantekort in de wereld. Dat komt niet doordat Rusland oorlog voert, boeren het zaaien en oogsten belet, of het transport door de frontlinies afsnijdt, welnee, het probleem ligt bij het Westen en Oekraïne. Russische schepen ondervinden door westerse sancties problemen met verzekeringen en betalingen. En Oekraïne heeft de grootste zeehaven, Odessa, afgesloten met zeemijnen.

Onder bemiddeling van Turkije praten Rusland en Oekraïne over een veilige zeecorridor, waar de Verenigde Naties op aandringen. Schepen zouden vrijelijk Odessa in en uit moeten kunnen, onder begeleiding van marineschepen uit Turkije of andere landen.

Goed, zegt Rusland, maar eerst die mijnen weg, dan laten wij alle schepen door. En o ja: Rusland moet alle vrachtschepen controleren.

Corrupte controleurs

Daar gaat Oekraïne niet mee akkoord. De mijnen voor Odessa zijn nodig voor de verdediging. Rusland bestookt de stad en omstreken met regelmaat; afgelopen week weer op maandag en vrijdag (achttien doden, tientallen gewonden). Ook weigert Oekraïne Rusland toe te staan als scheepscontroleur: dat zou de Russische agressor een legitieme rol geven, nog afgezien van risico’s met corrupte Russische ‘controleurs’ die schepen ophouden, beroven of stelen.

De gesprekken verlopen moeizaam. Optimisten zien kansen. Oekraïne zou de mijnen best kunnen weghalen, nu het over voldoende westerse wapens beschikt om zich te verdedigen – zie de Russische aftocht van het voor de kust gelegen Slangeneiland, onder druk van westerse raketten.

Maar iedere oplossing, afgezien van vrede, kent haken en ogen. Als NAVO-marineschepen graanschepen gaan escorteren en er komt er een onder Russisch vuur, betekent dat oorlog tussen de NAVO en Rusland? Welke schepen willen varen op een zee die nog steeds een slagveld is? Welke verzekeraar wil de risico’s dekken?

null Beeld Ted du Bois
Beeld Ted du Bois

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234