Woensdag 28/09/2022

Schoenlapperslust

'Ik word het nooit beu om het fijne en toch solide blad van deze planten te bewonderen, het is even mooi in de winter als in de zomer.' Dat schreef de Britse tuinlegende Gertrude Jekyll in het begin van de vorige eeuw over een van haar favoriete planten, Bergenia cordifolia 'Purpurea'. In het Nederlands wordt de bergenia om een voor mij onbekende reden de schoenlappersplant genoemd. Omdat het leerachtige blad schoenzolen zou kunnen vervangen?

Er zijn modieuze en onmodieuze planten. Als ik de Britse Times mag geloven, dan behoren rode chrysanten, magnolia's, narcissen, hoge tulpen, rozemarijn, lavendel, oude rozen en 'wild' aandoende bloemen zoals pioenen, viooltjes en seringen dit jaar tot de absolute modetoppers. Gipskruid, lelies, moderne rozen, anjers en tropisch aandoende bloemen en planten zijn daarentegen out.

Ik vermoed dat ook de bergenia tot die laatste groep behoort. Op de modieuze plantenbeurzen waar vooral bijzondere en zeldzame plantjes worden aangeprezen, zult u er bijvoorbeeld tevergeefs naar zoeken. Ook in de catalogi van specialiteitenkwekers en zelfs in heel wat tuinboeken genre 'de 100 beste tuinplanten' of 'planten voor uw tuin' wordt met geen woord gerept over Jekylls favoriet. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat u ze vooral aantreft in oudere tuinen en, omdat ze zo sterk zijn, soms ook in publieke aanplantingen. Ook op kerkhoven komt u ze soms nog tegen als grafbeplanting omdat ze nauwelijks enige zorg nodig hebben en het groene blad er winter en zomer toch altijd vrij behoorlijk uitziet.

Toch ken ik weinig planten die zo veel weerzin opwekken, tenzij misschien de forsythia. "Als je bergenia's kweekt voor hun bladeren, dan heb je geen enkel gevoel voor elegantie, kweek je ze voor hun bloemen dan moet je wel kleurenblind zijn", vindt de Britse tuinauteur John Raven in A Botanist's Garden. De Nederlandse tuincoryfee Piet Oudolf schrijft in zijn boek Mr Droomplanten over de bergenia: "Weinig interessant geslacht van planten met groot, gegolfd, groenblijvend blad, laag bij de grond. Ze groeien heel langzaam en er valt dus weinig aan te beleven. Maar ja, ze zijn ongelooflijk sterk en horen dus in deze lijst." Ook de tuincolumniste van het NRC-Handelsblad Sarah Hart heeft het niet hoog op met de bergenia's: "De bladeren worden traditioneel leerachtig genoemd, maar dat moet een beschrijving zijn die dateert uit de dagen van Gertrude Jekyll, toen het plastic nog niet was uitgevonden. Op mij maken die bladeren de indruk van een onappetijtelijk soort kunststof: ze voelen kil en rubberachtig aan, gestold slijm, zoals dat weerzinwekkende speelgoedmonster dat iemand mijn dochtertje eens cadeau heeft gedaan."

Gelukkig denkt niet iedereen er zo over en zijn enkele kwekers in Engeland en Duitsland, wars van modegrillen, blijven doorgaan met het veredelen van bergenia's. Waardoor we vandaag over een aantal nieuwe kruisingen beschikken die niet alleen 'ongelooflijk sterk' zijn, maar waarvan Jekyll in haar tijd alleen maar kon dromen.

Bergenia is een ideale bodembedekker, net zoals bijvoorbeeld hosta's. Ze is een min of meer wintergroene plant die, zoals hosta's, vooral aangeplant wordt vanwege het grote, leerachtige blad. In vergelijking met de hosta, die wél erg populair is, heeft de bergenia toch een aantal niet onbelangrijke voordelen. Ten eerste is ze een uiterst gemakkelijke plant die op bijna elke plaats en in bijna elke grond groeit. Het grote dikke blad dat ook in de winter groen blijft, bedekt de bodem zeer effectief waardoor onkruid nauwelijks een kans krijgt. En vooral is het blad vrijwel immuun voor slakken en ander ongedierte dat bij hosta's wel eens ravages kan aanrichten. Maar de eerlijkheid gebiedt mij toe te geven dat het (onbeschadigde) blad van de hosta in alle opzichten mooier is dan dat van de bergenia en dat de hosta's veel meer variatie in bladvormen en bladkleuren bieden.

Een van de enige tuinauteurs die zich lovend uitlaat over bergenia's, de Britse veteraan Graham Stuart Thomas, noemt ze de ideale wintergroene bodembedekker, "a godsend to those dry, windy gardens where hostas do not thrive".

Bergenia blijft vrij laag en wordt traditioneel gebruikt als randplant rond bloemperken, langs een tuinpad, enz. Een mooi voorbeeld hiervan is te zien in de recent gerestaureerde tuin van Hestercombe in Engeland, een van de meesterwerken van Gertrude Jekyll. Daar zijn de plantvakken afgeboord met de rondbladige Bergenia cordifolia, in combinatie onder meer met het spichtige siergras Stipa tenuifolia, rode canna's, bontbladige siermas en roze pioenen ('Sarah Bernhardt'). Een andere mogelijkheid is bergenia te gebruiken om een boomspiegel te beplanten, om onderaan een muur of een haag te planten of om de scherpe hoeken van een tuintrapje wat te verzachten.

Is bergenia op de eerste plaats een mooie bladplant, ook de bloemen in het voorjaar zijn best mooi. Ze staan in trosjes bijeen op hoge, rabarberachtige stengels. De meestal rozerode kleur stuit sommige mensen echter tegen de borst in een seizoen dat de tuin gedomineerd wordt door geeltinten.

Het grote blad van bergenia's combineert mooi met bijvoorbeeld voorjaarsbollen zoals sneeuwklokjes, witte krokussen, de witte Anemone Blanda en lichtgele lage narcissen. Ook blauwe bloemen, zoals Anemone nemerosa, vergeet-me-nietjes en Brunnera macrophylla, en de crèmekleurige schuimbloempjes van Tiarella vormen een goede combinatie met bergenia. Ze kunnen ook gecombineerd worden met helleborus of met varens en natuurlijk met siergrassen en bamboes.

Ook als onderbeplanting van winterbloeiende bomen zoals toverhazelaars of in combinatie met voorjaarsbloeiende sierkerserlaars, zijn bergenia's prachtig.

Geloof niet wat in de meeste plantengidsen en -catalogi wordt gezegd: dat bergenia's liefst vochtig en in de schaduw staan. Integendeel, ze gedijen het best en hebben de mooiste winterkleur op een eerder droge grond in volle zon. Ze gedogen wel natte grond en ze verdragen ook wel schaduw, maar ik vermoed dat veel van de klachten over bergenia's - dat ze nauwelijks groeien, dat het blad er zowel 's winters en 's zomers troosteloos bij staat en dat ze maar schamel bloeien - precies te maken hebben met een verkeerde standplaats. De winterkleur en vooral de voorjaarsbloei zijn het best op niet al te vruchtbare, maar wel humusrijke grond.

Meestal schrijven plantengidsen ook dat bergenia's jarenlang op dezelfde plaats kunnen blijven staan. Dat kan weliswaar, maar na verloop van tijd wordt het een ordeloze pol die alleen nog aan de buitenkant bloeit. Daarom is het beter om ze af en toe eens op te graven en te splitsen. Dat kan het hele jaar door, maar gebeurt best op het einde van de winter.

Onder de oude variëteiten die reeds in de 19de eeuw bekend waren, blijft Bergenia cordifolia 'Purpurea', de favoriet van Jekyll, nog altijd de moeite waard vanwege de mooie purperrode winterkleur van het blad, tenminste op een droge en warme standplaats. Maar voor sommige mensen zijn de zuurstokroze bloemtrossen zo vroeg op het voorjaar - als het oog blijkbaar vooral gele kleuren behoeft - er net iets te veel aan.

Ook B.x schmidtii is een oudere hybride die nog vrij vaak wordt aangeboden. Jekyll gebruikte ook deze hybride in Hestercombe. Hij bloeit zeer vroeg (vanaf februari) waardoor de bloemen in ons klimaat gemakkelijk bevriezen. De winterkleur is ook niet veel zaaks, zodat u beter een van de nieuwere cultivars kunt kiezen.

De Britse kweker Eric Smith introduceerde in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw een hele reeks bergenia's genoemd naar componisten wiens naam begint met een B: 'Britten', 'Brahms', 'Borodin', 'Bach', 'Bartok', 'Bizet' enz. In deze reeks is vooral de witbloeiende en vrij compact groeiende 'Beethoven' zeer de moeite waard. Eric Smith is ook de vader van B. 'Eric Smith' - een van de beste bergenia's voor de winter met bladeren die blinkend rood verkleuren en mooi rechtop blijven staan.

Een ander getalenteerde bergeniakweker die het geslacht met heel wat nieuwe cultivars heeft verrijkt, is de beroemde Duitse kweker Ernst Pagel. Hij introduceerde onder meer 'Eroica' die door veel kenners als een van de beste nieuwe bergenia's wordt beschouwd. Het blad weerstaat de strengste vorst, heeft ook geen last van regen en de plant bloeit vrij laat waardoor ook late nachtvorst geen probleem vormt. Andere interessante Duitse cultivars van de legendarische kweker Georg Arends die absoluut vorstbestendig zijn, zijn onder meer 'Herbstblüte', 'Morgenröte', 'Silberlicht', 'Abendglut' en 'Wintermärchen'. Wintermärchen is een compacte vorm met een mooi gekleurd en rechtopstaand winterblad; Morgenröte bloeit soms een tweede keer in de zomer, maar sommigen zullen misschien huiveren voor de felroze bloemkleur; Abendglut verkleurt mooi rood in de winter en het blad is iets smaller dan dat van de meeste andere soorten; Herbstblüte heeft een goede winterkleur en lichtroze bloemen; 'Silberlicht' bloeit rozig wit, maar als u kunt kiezen zou ik bij de witbloeiende soorten de voorkeur geven aan 'Beethoven' of 'Bressingham White'.

Zelfs mensen die bergenia's niet direct in het hart dragen, willen wel eens een uitzondering maken voor 'Baby Doll' (ik heb de naam niet uitgevonden). Het is een kleinblijvende soort die nauwelijks 20 cm hoog komt. In de winter blijft het blad frisgroen en hij bloeit overvloedig met bleekroze bloemtrossen. Liefhebbers van bontbladige planten kunnen 'Tubby Andrews' proberen. B. purpurascens is een voortreffelijke en rijkbloeiende soort met smalle, opstaande bladeren. Het blad is bovenaan blinkend rood, een beetje de kleur van rode biet, de onderkant is nog feller rood, wat een speciaal effect geeft. Ook B. stracheyi is een elegante, veeleer smalbladige soort met in maart-april een overvloed aan purperroze bloemen. Hiervan bestaat ook een witte variëteit.

Zoals er dahlia's bestaan voor mensen die absoluut niet van dahlia's houden (met name de kleinbloemige en roodbladige 'Bishop of Llandaff'), zo bestaat er ook een bergenia voor bergeniahaters: B. ciliata. Deze soort, afkomstig uit Nepal, is niet wintergroen (het blad verdwijnt dus in de winter, op een paar minuscule blaadjes na), het blad is veel dunner dan dat van de andere bergenia's en helemaal niet 'leerachtig', de bloei is niet echt spectaculair (en meestal bevriezen de bloemen toch), hij moet vochtig staan en is in tegenstelling tot de andere bergenia's nogal kieskeurig wat de grondkwaliteit betreft. Waarom is hij dan zo speciaal? Hij zou (want ik heb hem nog nooit in het echt gezien) een heel mooi, lichtbehaard en zacht blad hebben waarop de dauwdruppels blijven hangen. Plantenfreaks kunnen soms nogal moeilijk doen.

In de meeste plantenzaken vindt u wel twee of drie bergenia's (met als populairste B. cordifolia 'Purpurea', 'Abendglut' en 'Silberlight'). Gespecialiseerde vaste plantenkwekers, zoals een Jan Spruyt in Buggenhout, hebben er iets meer (waaronder doorgaans ook 'Baby Doll' en 'Bressingham White'). De uitgebreidste keuze (inclusief B. ciliata) heeft bij mijn weten de Nederlandse kwekerij Nijgaard in Boxtel-Lennisheuvel, niet ver van Eindhoven, tel. 0031/411/68.32.92

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234