Dinsdag 09/08/2022

'Scudraketten' tegen chronische reuma

Alles doet pijn, de ontstekingen in je gewrichten belemmeren je om zonder grimas te bewegen. Genezen kun je nog niet van reumatoïde artritis, maar patiënten bij wie klassieke middelen niets meer uithalen, slaken een zucht van verlichting dankzij een nieuwe, maar peperdure generatie intelligente geneesmiddelen: de zogeheten tnf-remmers. Die ontstekingsremmers illustreren hoe nieuwe medicijnen steeds meer werken: via een welgemikt schot op één doelwit.

Brussel

Eigen berichtgeving

Nathalie Carpentier

Sommigen kunnen de trap niet meer op. Of met enorm veel pijn. Felle ontstekingen en gezwollen gewrichten behoren tot een vast deel onderdeel van hun dag. Klassieke behandelingen tegen reumatoïde artritis, een chronische vorm van reuma, werken vaak goed, maar bij één op de tien patiënten zetten ze geen zoden aan de dijk meer. Voor hen betekenen de nieuwe ontstekingsremmers een ware revolutie. "Je kunt het niet veralgemenen," zegt professor reumatologie Filip De Keyser (Universiteit Gent), "maar bij meer dan de helft van die groep zware patiënten is de respons vrij spectaculair."

Reumatoïde artritis kan alle gewrichten aantasten, zegt hij. "Vooral die van je vingers, maar ook van je voeten, polsen of heupen. We tellen die ontstekingen. Met de nieuwe remmers daalt dat aantal drastisch. Ook de levenskwaliteit, of iemand zich kan wassen of boodschappen kan doen zonder moeite, kon drastisch verbeteren. Reumatoïde artritis geeft niet alleen ontstekingen, maar maakt ook je gewrichten kapot. Die nieuwe medicijnen zorgen er ook voor dat het verder aantasten van de gewrichten stopgezet wordt. Veel hangt af van hoe beschadigd de gewrichten al zijn, maar soms verdwijnt de ontsteking volledig. Bij de overgrote meerderheid gaf het een duidelijke verbetering."

Telegeleide scudraketten noemt professor De Keyser de ontstekingsremmers. Omdat de medicijnen zo selectief op hun doel afgaan: ze mikken specifiek op één stof, de tumor necrosis factor alfa of kortweg tnf. De tnf-remmers zijn een van de paradepaardjes van een nieuwe generatie intelligente medicijnen die niet alleen voor de behandeling van reumatoïde artritis een hele ommezwaai inleiden, maar voor de hele geneeskunde. "Vroeger gebruikte men vaak medicijnen zonder exact te weten hoe ze werkten. We wisten alleen uit studies dat ze een effect hadden. Zo kregen mensen met reumatoïde artritis vroeger goud ingespoten. Het werkte wel, maar niemand wist precies waarom."

Dat gebrek aan kennis over het mechanisme werkte frustrerend. "We zijn geëvolueerd naar moleculaire geneeskunde, die ging onderzoeken hoe zo'n ontstekingsziekte tot stand komt. Je moet het zien als het omvallen van honderd dominosteentjes op een rij. Je gooit het eerste om, de hele rij valt en de laatste is verantwoordelijk voor de klinische verschijnselen van pijn. Tegelijk werd het mogelijk om monoclonale antilichamen te produceren waarmee je op een welgemikt doel kunt richten."

Bij reumatoïde artritis bleek de stof tnf-alfa een sleutelrol te spelen. Al vertelt de naam een ander verhaal. De stof heet tumor necrosis factor omdat ze een rol speelt bij de verdediging tegen tumoren. Aanvankelijk zagen onderzoekers er een gedroomd middel in tegen kanker, maar die verwachtingen werden niet helemaal ingelost, aldus De Keyser. "Tnf speelt ook een rol bij ontstekingen. Dat zijn normale afweerreacties tegen vreemde indringers in ons lichaam. Maar soms krijg je ook een reactie tegen lichaamseigen dingen, zoals reacties tegen de eigen gewrichten. Uit dierenproeven weten we dat er bij reumatoïde artritis een te hoge activiteit of te hoge productie is van tnf-alfa."

Daar spelen de nieuwe middelen precies op in: ze 'vangen' tnf-alfa en halen het zo uit circulatie. Twee medicijnen, infliximab en adalimumab, zijn antilichamen die specifiek tnf-alfa herkennen, een derde, ethanercept, is een synthetische versie van een receptor die tnf herkent. Het effect is vergelijkbaar: ze blokkeren de overactiviteit en remmen zo de ongewenste chronische ontstekingen.

Die biologische functie benutten, vormt de sterkte, maar tegelijk ook de achilleshiel van de aanpak. "Eenvoudig gezegd: je dient geen suikerwater toe. Door tnf te remmen zou je je afweer tegen vreemde indringers kunnen verminderen. Dat is een theoretisch risico waar sterk rekening mee gehouden wordt. Maar in de praktijk valt het relatief goed mee. Tot nu is er enkel een mogelijk verhoogde gevoeligheid voor tuberculose gesignaleerd. Patiënten die de remmers krijgen, worden daar dan ook op gescreend."

Die mogelijke neveneffecten vormen niet de enige reden waarom enkel de kleinere groep ernstigere patiënten de tnf-remmers voorlopig krijgen. De ontstekingsremmers zijn ook peperduur. Jaarlijks komt een behandeling per patiënt neer op 10.000 tot 15.000 euro. Bovendien is de grootste groep nog steeds gebaat bij de klassieke, goedkopere producten.

Met de tnf-remmers is de laatste fase niet bereikt, vervolgt De Keyser. "Nu wordt er uitgezocht of andere dominosteentjes ook nuttig kunnen zijn. De anti-tnf-aanpak komt nog maar net uit de startblokken. Het wordt nu al terugbetaald voor reumatoïde artritis, maar binnenkort misschien ook voor de ziekte van Bechterew, een ontstekingsziekte die vooral de ruggengraat aantast. Een ook bij de ziekte van Crohn zou het kunnen helpen."

Hoe drastisch de verbeteringen ook kunnen zijn, het woord genezing kun je niet in de mond nemen. Want definitief verlost van reuma zijn patiënten met die intelligente geneesmiddelen niet.

'Bij meer dan de helft van de zware reumapatiënten is de respons vrij spectaculair'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234