Donderdag 21/10/2021

Sinds 'Shrek' zijn alle sprookjes anders

Brussel l Toen de digitale animatiefilm Shrek in 2001 de wereld veroverde, ontkende producer Jeffrey Katzenberg in alle toonaarden dat het een afrekening met Disney was. Toch zijn de (film)sprookjes sindsdien niet meer wat ze geweest zijn. Shrek the Third, volgende week in de cinema, zal het tij niet keren.

door Jan Temmerman

Of het nu Cinderella (Assepoester), Snow White (Sneeuwwitje) of Sleeping Beauty (de schone slaapster) betreft, of het nu om Pinocchio dan wel Beauty and the Beast (de schone en het beest) of Peter Pan gaat, overal ter wereld hebben miljoenen kinderen van opeenvolgende generaties met die en nog veel andere sprookjesfiguren kennisgemaakt via de tekenfilms waarmee Walt Disney zich tot hét handelsmerk van even lucratief als familievriendelijk entertainment profileerde.

Tot ergernis van velen, zoals de Belgische animatiefilmer Picha, van wie begin dit jaar Snow White: the sequel uitkwam. "Amerikanen gaan ervan uit dat Sneeuwwitje hun eigendom is", merkt hij schamper op. "Ze weten niet eens dat het uit Europa komt." Onder invloed van de Disneyhegemonie werden sprookjes synoniem met sentimenteel, stroperig en suikerzoet. De donkere (Europese) kantjes werden weggetekend.

Katzenberg mag dan alles ontkennen, maar de Hollywoodstudio DreamWorks had de eerste Shrek voor de release wel degelijk door zijn advocaten laten screenen. En door die van Disney. Kwestie van zeker te zijn dat het niet tot een dure rechtszaak zou komen. Toen Katzenberg nog bij Disney werkte, was hij daar met hits als The Little Mermaid, Beauty and the Beast, Aladdin en The Lion King, mee verantwoordelijk voor de succesrijke renaissance bij de tekenfilmafdeling. Maar na een keiharde ruzie met grote baas Michael Eisner (die hem niet wou promoveren) sloeg Katzenberg de deur achter zich dicht om even later, met Steven Spielberg en David Geffen, DreamWorks op te richten.

Niemand vond het dan ook toevallig dat de kasteelruïne van de draak in Shrek zo opvallend op het bekende Disneylogo lijkt. Of dat de megalomane verblijfplaats van de boosaardige Lord Farquaad onvermijdelijk doet denken aan een Disneypretpark, compleet met souvenirshops. Disney besloot niet te reageren. Van de gebroeders Grimm, Charles Perrault of Hans Christian Andersen hoefden de advocaten van DreamWorks niets te vrezen. Het werk van die sprookjesschrijvers behoort al lang tot het publieke domein.

Nu Shrek the Third klaar is en er een vierde Shrek-film in de steigers staat, is de concurrentie tussen Disney en DreamWorks in Hollywood business as usual. Veel ingrijpender is de invloed die het Shrek-fenomeen op de sentimentele sprookjeswereld heeft gehad: deconstructie alom. In het verhaal van de eerste Shrek werden alle sprookjesfiguren - van Pinocchio over de boze wolf, van de zeven dwergen tot de rattenvanger van Hamelen - uit hun lieftallige leefwereld verbannen om terecht te komen in het stinkende moeras van de groene lelijkaard Shrek. En dat was nog maar het begin. Wat denk je van een vuurspuwende draak die verliefd wordt op een pratende ezel!?

Sindsdien is Prince Charming, de droomprins op het witte paard, niet langer een held, maar is hij een hansworst geworden. Dat was overduidelijk in het eerder genoemde Snow White: the Sequel van Picha. In dat stoute tekenfilmsprookje krijgt de droomprins na zijn huwelijk met de maagdelijke maar totaal onwetende Sneeuwwitje - in de film ook Witsneetje genoemd - een veel assertievere Assepoester, een op seks beluste schone slaapster én een oude maar daarom niet minder geile fee achter zich aan. Zelfs Roodkapje gedraagt zich als een lustige lolita. Van de damsel in distress of jonkvrouw in nood is weinig tot niets over. De prinsesjes kunnen zelf hun streng trekken.

Ook in de animatiefilm Hoodwinked van regisseur Cory Edwards uit 2005 werden alle sprookjesclichés fors door elkaar geschud. In deze prettig gestoorde versie van het Roodkapjeverhaal blijkt de grootmoeder een fervente fan van extreme sneeuwsporten en heeft de boze wolf ambities als onderzoeksjournalist.

In de recente tekenfilm Happily N'Ever After veegde regisseur Paul J. Bolger de vloer aan met het Assepoesterverhaal. Hoofdpersonage Ella (van Cinderella) moet weerwerk bieden aan een boze stiefmoeder, die de goede afloop van allerlei sprookjes wil manipuleren.

Niet alleen de sprookjes, ook de sprookjesvertellers zelf ontsnappen niet aan de postmoderne deconstructie. In de speelfilm The Brothers Grimm uit 2005 voerde regisseur Terry Gilliam de beroemde Duitse schrijvers op als ordinaire oplichters die in bijgelovige tijden demonen en boze geesten creëren om die naderhand en uiteraard tegen betaling als Ghostbusters avant la lettre te verdrijven.

Zelfs Disney beseft dat sommige sprookjes een update verdragen. Dit najaar staat Enchanted op het programma, een combinatie van speelfilm en animatie, waarin een sprookjesprinses (Amy Adams) door een boosaardige koningin (Susan Sarandon) verbannen wordt naar het hedendaagse New York om daar de confrontatie met het echte leven én de liefde aan te gaan. Een voorbeeld: de beroemde 'Whistle While You Work'-sequentie uit Snow White wordt een scène waarin prinses Giselle haar flatje van kakkerlakken en ander ongedierte probeert te ontdoen. Zelfs de Disneysprookjes zijn niet meer wat ze geweest zijn.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234