Dinsdag 04/10/2022

Sovjettanks jagen hippies weg uit Praags Lentesprookje

In de nacht van 20 op 21 augustus 1968 werd communisme met een menselijk gezicht verpletterd

Dertig jaar geleden werden buitenlandse studenten in Praag opgepakt en het land uitgejaagd. Niet door de toen nog oppermachtige STB, de oerstalinistische geheime dienst van de Tsjechoslovaakse Socialistische Republiek CSSR. Maar door de nieuwe machthebbers die van de ene op de andere dag gekomen waren en met hun tanks de Moldau-bruggen deden daveren.

De Sovjet-Unie en de Warschaupact-legers van de socialistische broederstaten kwamen in de nacht van 20 op 21 augustus 1968 het land bevrijden en de hoofdstad Praag beschermen tegen de contrarevolutie en de bourgeoisdecadentie die mede door die vreemde studenten naar de oevers van Smetana's Moldou werden gebracht. De dagen nadien moesten zoveel mogelijk pottenkijkers weg, de grenspost Rozvadov-Waidhaus met (toen nog) de Bondsrepubliek over, nadat ze beloofd hadden vooral nooit terug te keren.

Kort na de aankomst van de bevrijders werd een klopjacht geopend op wie lange haren en olifantpijpen had, en meteen ook op de gewone toerist. Wie al meteen werd opgepakt, had pech, wie het een paar dagen langer uithield, was fier op zichzelf en op wie hem verborgen had. Het resultaat was hetzelfde: buiten en blij zijn dat je niets ergers overkwam.

Die academische snotneuzen kwamen uit Parijs, Berlijn, Amsterdam, Milaan en, jawel, Gent. Sommigen gefascineerd door dat experiment van het socialisme met een menselijk gelaat; in de ban van kranten, literatuur en theater zonder censuur en oh zo goedkope (vinyl)platen. Anderen gewoon aangetrokken door de Jugendstil-stad aan de rivier, in de hoop de mooiste minirokmeisjes van het Europese continent te zien, nog anderen op zoek naar sporen van de contrarevolutionair Franz Kafka en een enkele zonderling wellicht die de combinatie van dit alles zocht.

En ja, er zat een klein beetje waarheid in de sovjetpropaganda dat westerse vreemdelingen onrust kwamen zaaien bij de Tsjechslovaakse geestesgenoten, maar veel verder dan 'We shall overcome' onder de blote hemel ging dat meestal niet. Zij het dat het soms samen gezongen werd met studenten uit Leipzig en Dresden - de sukkels die toen alleen maar naar het socialistische buurland CSSR op reis mochten. Ze stonden in grenzeloze bewondering, die DDR-studenten, voor wat de collega's uit Praag allemaal durfden zeggen als politiemensen op maar twee meter afstand stonden.

Het communistische regime in Praag had zich in de loop van 1968 zelf hervormd en was aan een omwenteling begonnen die inmiddels als Praagse Lente de geschiedenis is ingegaan. Antonin Novotny, partijleider bij gratie van Moskou, werd weggestemd en vervangen door de onbekende apparatsjik Alexander Dubcek.

Dubcek werd de vader van die beweging die nieuwe hoop gaf aan de ontgoochelde kameraden die een andere republiek dan een sovjetsatelliet hadden gewild, aan de onderbetaalde arbeiders, de vervolgde en gecensureerde intellectuelen, de gefrustreerde journalisten en aan de naar Berkley lonkende Praagse jongeren, die Bob Dylan zongen met een vanzelfsprekendheid alsof hij op het Wenceslasplein geboren was.

Dode begrippen zoals vrijheid en meningsuiting kwamen terug, de schrijver Ludvik Vaculik kon zijn 'Manifest van 2000 Woorden' publiceren ("er moet een radicale doorbraak naar de socialistische democratie komen"), de toen onbekende jongeren Vaclav Havel, Ivan Klima en Milan Kundera konden schrijven wat ze wilden en Milos Forman moch filmen wat hij wou.

Zelfs een lang gekoesterd taboe ging voor de bijl: de verguisde Praagse zoon Franz Kafka mocht weer naar de winkels en de bibliotheken, en aan zijn eigen Carolinum-universiteit werd hij opnieuw deel van het literatuuronderwijs. Lang na zijn dood zorgde hij voor hilariteit toen een spitsvondige op zijn macabere band met het marxisme wees. "FK werd in 1883 geboren, toen Stalin nog maar vier jaar was; FK overleed in 1924 uit solidariteit met Lenin. Van stalinistische toestanden kon hijn dus niets weten, hoewel hij ze perfect beschreven heeft."

Vreugde en ongedwongenheid waren teruggekeerd naar de straten van Praag, de grappen ook, zoals de student die bij de politie ging aangeven dat een Zwitsers soldaat zijn Russisch uurwerk had gestolen. Maar de loze Koude-Oorlogsslogan 'de Russen komen' is werkelijkheid geworden - die nacht van 20 op 21 augustus waren ze daar ineens. Met duizenden tegelijk, met tanks en kalasjnikovs, en soldaten die niet eens wisten waar ze waren, maar zich de eerste uren afvroegen waarom die ongewapende mensen ijlings straatnaamborden en wegwijzers weghaalden. Of hun in perfect Russisch toeriepen dat ze naar huis moesten gaan en plots bordjes hadden met 'Lenin sta op, Breznjev is gek geworden'.

De droom van een ander socialisme werd verpletterd onder de rupsbanden. De Praagse Lente kwam te vroeg en toch is zij een verre voorloper van de vrije vakbond in Polen, de gaten in de prikkeldraad in Hongarije, de intrede van Gorbatsjov, de val van de Berlijnse Muur en niet het minst de Fluwelen Revolutie in eigen land. "Het is altijd wat bij ons", zeiden Praagse studenten in 1989. "Dit jaar valt de lente in november. Laten we hopen dat het nu lukt." En die ene keer kregen ze gelijk.Frank Schlömer

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234