Donderdag 30/06/2022

Tante Lucía is een cartesiaan

Alvaro Pombo. 'Onder vrouwen'

Peter Venmans

De Noord-Spaanse auteur Alvaro Pombo is het paradepaardje van uitgeverij Menken Kasander & Wigman. Menkens Spaanse Bibliotheek beslaat inmiddels bijna twintig deeltjes en vijf daarvan zijn van Pombo. Eerder verschenen de korte romans De held van de mansardes van Mansard, Lichte vergrijpen, De aangenomen zoon en Verschijning van het Ewigweibliche. Nu is er Onder vrouwen, dat vorig jaar in Spanje als een van Pombo's betere romans werd ontvangen.

Pombo is een moedige keus voor een uitgever. Hij is namelijk geen verzekerd succes, geen megaseller zoals Pérez-Reverte of Javier Marías. Daarvoor gaat deze auteur te veel zijn eigen weg. De enige toegeving die hij blijkt te doen aan de commercie is dat hij met de regelmaat van een klok romans publiceert. Een uitgever kan staat maken op Pombo. Ook wat hij te bieden heeft, is op den duur tamelijk voorspelbaar. Zo heeft een roman van Pombo altijd iets traags. Pombo schrijft bedachtzaam, is sterk op introspectie gericht. Harde actie is hem vreemd. Meestal blijft de plot beperkt tot wat onduidelijk intiem gewriemel tussen personages. Vroeger noemde men dat een 'psychologische roman'.

Pombo schuwt ook de landschapsbeschrijving niet. "Het was een genot, die zwaar bewolkte lucht die de kleuren van de herfst versterkte door ze in de schemering, die elke dag korter werd, opeen te stapelen tegen het kopergroen, het kopergeel en het grijs van de achtergrond, door een blauwe gloed te geven aan het beetje rood en het beetje oranje..." En zo nog vijf regels verder. Je moet maar durven, schrijven op zijn negentiende-eeuws aan het eind van de twintigste eeuw. Onder vrouwen is een typisch Pombo-boek. De titel moet alvast letterlijk genomen worden. Net als in Lorca's toneelstuk Het huis van Bernarda Alba wordt de wereld in deze roman door vrouwen geregeerd. Op een afgelegen schiereiland woont een vrouw met haar drie kinderen en een Pruisische gouvernante. Naast hun huis staat het huis van de halfgekke tante Lucía, die alleen tijdens de winter op het schiereiland verblijft. Zo leeft niemand meer, in splendid isolation en zonder te hoeven werken. Dat volk is niet rijk, maar eet wel uit porseleinen borden.

Het leven op het schiereiland wordt bepaald door gewoonten waar men niet straffeloos van afwijkt. Moeders wil is wet. De oudste dochter identificeert zich met het matriarchale gezag en speelt het spel mee. Voor de jongste dochter werkt de sfeer thuis echter beklemmend. Vroeg of laat zal zij uit de cocon breken. Het moment is daar wanneer de vader na jarenlange afwezigheid terug naar huis komt. Zijn bedoelingen zijn onduidelijk en algauw is hij weer vertrokken, maar de schade is aangericht. Nooit zal het leven nog zijn als voorheen. Geheimen komen een voor een aan het licht. Nog even kan men de schijn ophouden dat er niets gebeurd is, maar de tijd zal ongenadig zijn werk doen. Ook de oudste dochter, tevens vertelster van het verhaal, zal door crisis en catharsis wijs worden.

In een roman die niet van Pombo was, zou het drama zich snel en scherp voltrekken. Hier duurt het lang, erg lang. Je voelt het einde naderen, maar niets lijkt ooit definitief. Er kan altijd nog een analyse of beschrijving bij. Pombo grossiert in gemengde gevoelens, halfslachtigheid, tinten, nuanceringen, emotioneel gejojo, kleine bewegingen van aantrekking en afstoting, tekens die slechts door een overgevoelig iemand opgemerkt worden. Daarom is Pombo ondanks zijn trage tempo een nerveus auteur. Niets ontsnapt aan zijn mierende brein. Het kleinste schrammetje in de ziel doet hem onnoemelijk veel pijn. Een lezer die dweept met Proust zou Pombo moeten aankunnen. Al is Pombo natuurlijk Proust niet.

Over één stilistische onhebbelijkheid moet ik het nog hebben. Pombo heeft filosofie gestudeerd en laat dat ook zien. Eruditie ontsiert zijn proza. Dan is het weer Hegel over de vrouw, Fichte over het huwelijk of Kierkegaard over angst. Tante Lucía heeft "een merkwaardig soort coördinatie van haar motoriek ontwikkeld die doet denken aan de cartesiaanse coördinatie van de twee substanties". De kater Rufus schort zijn oordeel op zoals eertijds de sceptici dat deden. En wat is een "gyroscopische stratosfeer"? Of een "immateriële achtergrond"? Zo subtiel als Pombo psychologiseert, zo vingerdik ligt de westerse filosofie erop. Het zou grappig bedoeld kunnen zijn en bij iemand als de Argentijnse auteur Juan Filloy werkt het ook perfect, maar Pombo's topzware stijl verpest alles. Wat een pedante, onuitstaanbare schrijver.

Alvaro Pombo (uit het Spaans vertaald door Elly Bovée), Onder vrouwen, Menken Kasander & Wigman, Leiden, 261p.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234