Woensdag 10/08/2022

Ten onder in de poel van verderf

Het romandebuut van Alessandro Piperno was een schot in de roos. Een bestseller in Italië, vele vertalingen en een vet contract voor zijn twee volgende boeken. Maar Met de slechtste bedoelingen zorgde ook voor opschudding. Zo nam de Romeinse haute bourgeoisie het Piperno kwalijk dat hij een ontluisterend portret van hun milieu had neergezet. Overal leeghoofden en pluimstrijkers, allemaal egoïsten zonder scrupules of slapjanussen die niet weten wat het betekent een verplichting na te komen. Door Joseph Pearce

De man die de granaten gooit is Daniel, kleinzoon van Bepy Sonnino, blaaskaak, acrobaat in het vreemdgaan en oplichter. Van vaderszijde is Daniel Joods, van moederszijde katholiek. Een uitgelezen gelegenheid om alles waar hij mee is opgegroeid aan een vernietigend oordeel te onderwerpen. Joodsheid en antisemitisme, familierelaties en ouderschap, vriendschap, huwelijk en liefde. Toch ligt dit boek niet zwaar op de maag. Piperno is een meester van de parodie en van de zwartgallige humor. Bovendien hanteert hij een lichtvoetige en zwierige stijl die met een onstuitbare intensiteit door de meest tragische gebeurtenissen dendert. Met de slechtste bedoelingen is een magistraal debuut van een enigmatische en obstinate schrijver. Een naam om te onthouden.

Piperno, zelf afkomstig uit de Romeinse high society en uit een Joods-katholieke familie, doceert Franse literatuur aan de Tor Vergata, een van de Romeinse universiteiten. Vijf jaar geleden schreef hij met Proust antiebreo al een boek waar veel over te doen is geweest. Proust anti-Joods, een provocerende titel. Piperno wilde aantonen dat de wereld vóór de Shoah op een totaal andere manier tegen de Joden aankeek. A la recherche du temps perdu, aldus Piperno, behandelt Joden op een ironische manier. Bovendien hebben alle Joodse personages op het einde hun Joodsheid achtergelaten. Zo heeft Swann een dochter die de Princesse de Guermantes zal worden. Ze zal niet alleen van naam veranderen, maar zich ook losmaken van haar Joodse afkomst. Joodse assimilatie door middel van de literatuur.

Hebt u zich door Proust laten inspireren? Maakt ook Daniel Sonnino een assimilatieproces door?

"Zeer zeker. Het is zijn bestemming om zijn Joodsheid af te stoten. Maar Proust is slechts een van mijn vele inspiratiebronnen. Mijn verhaal speelt zich af in de hoogste kringen van de Romeinse bourgeoisie omdat ik eenzelfde milieu wilde creëren als F. Scott Fitzgerald in The Great Gatsby. De sfeer van de jeunesse dorée. Ik ben trouwens dol op verwijzingen naar mijn lievelingsauteurs. Het einde is overduidelijk proustiaans. Ik hoed er mij wel voor Proust te imiteren, dat zou te makkelijk zijn. Ik parodieer liever. Als Luca, de vader van Daniel, zijn zoon met zijn Porsche aan de luchthaven afhaalt, is de spanning tussen vader en zoon te snijden. Hier wil ik Call It Sleep van Henry Roth op zijn kop zetten. In dat boek is de spanning tussen vader en zoon duizend keer tragischer en dramatischer dan tussen Luca en Daniel. Of neem Teo Sonnino, een van de zonen van Bepy. Hij bewaart de foto's van de Israëlische atleten en hun begeleiders die bij de aanslag op de Olympische Spelen in München zijn omgekomen. Op dezelfde wijze bewaart Mary Levov in American Pastoral van Philip Roth de foto's van haar overleden familieleden."

Mag ik daaruit besluiten dat u uw roman vooraf tot in het allerkleinste detail hebt uitgewerkt?

"De beslissing om een boek te schrijven gebeurt na een zorgvuldige afweging, niet uit een opwelling. Ik heb er weliswaar altijd van gedroomd om schrijver te worden, maar ik was toch in de eerste plaats een verwoed lezer. Toen bleek dat het mij moeite kostte om van mijn afkeer van het schrijven af te raken, besefte ik dat ik eerst een grondig plan diende uit te werken en heel veel moest lezen en studeren voor ik aan een roman begon. Daarom heb ik ook lang gewacht voor ik pen op papier durfde te zetten. Ik wilde geen klassieke jeugdroman schrijven, maar een die het postmodernisme met de klassieke opvattingen van de roman combineerde."

Wat is er van uw consciëntieuze voorbereiding nog overgebleven?

"De structuur. Vijf hoofdstukken en 150 bladzijden in het eerste deel van het boek, evenveel als in het tweede deel, dat ook vijf hoofdstukken bevat. Voorts eindigt de eerste en de laatste zin van het boek met een vraagteken. Je mag gerust stellen dat de structuur van een boek een obsessie is voor mij, net zoals literaire spelletjes me fascineren."

Hoopt u dat de lezers die doordachte structuur, verwijzingen en spelletjes zullen zien en appreciëren?

"Ik verwacht het niet, en eerlijk gezegd is dat van geen enkel belang. Ik heb alleen een aantal aspecten van het boek door middel van literaire verwijzingen in de verf willen zetten. Ik aanbid literaire citaten. Bovendien dienen ze tot veel meer dan alleen parodie. Ik wilde ook een hybride stijl hanteren. Half Amerikaanse brutaliteit, half proustiaanse elegantie, net zoals Daniel Sonnino een hybride persoon is: half Joods, half katholiek."

Waarom richt Daniel Sonnino zich rechtstreeks tot de lezer?

"Ik wilde de lezer medeplichtig maken. De reacties die ik heb gekregen bevestigen dat ik in mijn opzet ben geslaagd. Hoewel Daniel een meedogenloos portret schildert van zijn milieu en aanvankelijk overkomt als een man van inzicht en iemand met een grote dosis cynisme, verliest hij snel die sympathie. De lezer houdt uiteindelijk een grote afschuw aan hem over. Hij is misschien niet wreed, maar wel wanhopig. Hij spreekt kwaad van alles en iedereen."

Waarom heeft hij voor niets of niemand een goed woord over?

"Daniel Sonnino groeide op in een periode van grenzeloos hedonisme. Iedereen amuseerde zich, iedereen was gelukkig. Daniel wilde ook gelukkig zijn, maar dat heeft hij nooit gekund. Het milieu, zijn afkomst, zijn familie, alles heeft ervoor gezorgd dat hij zijn allerlaatste illusies verloor. Terwijl zijn pessimisme en rancune groeien beseft hij ook dat hij onmogelijk kan ontsnappen aan de wereld waarin hij is opgegroeid."

Hebt u meegemaakt wat Daniel heeft meegemaakt?

"Ik was allesbehalve een pessimist, integendeel. Leven in een hedonistische sfeer betekende weliswaar dat ik net als Daniel ben opgegroeid zonder vooroordelen en morele oordelen, en zonder ideologische structuren. Maar ik heb die opvoeding die louter op zinnelijkheid was gestoeld achter mij gelaten en ben zonder problemen overgestapt op een visie van de wereld waarin ik mijn betrokkenheid en solidariteit kon tonen. Daniel daarentegen is een nihilist geworden. Begrijpelijk. Zijn grootvader Bepy is een verdorven heerschap, hij weet dat familie van hem in de shoah is omgekomen, hij ziet zijn oom Teo evolueren van extreem links naar extreem rechts en hij maakt overal verdoken antisemitisme mee. Hij is met andere woorden een jongeman die door het kwaad getekend is en er niet meer in slaagt zich uit die poel des verderfs los te wrikken."

Kan Daniel ook niet aan zijn noodlot ontsnappen omdat hij van gemengde afkomst is? Joden en katholieken laten een huizenhoog schuldgevoel achter. Daniel was ten dode opgeschreven.

"Hij heeft inderdaad de allerslechtste aspecten van twee godsdiensten in zich opgesloten. Zijn moeder was een jansenist in jurk. Ze had ervoor gekozen te leven in een roes van altruïsme. Ze was altijd beschikbaar, als een boksbal of een mondharmonica. Van zijn vader heeft hij het gevoelen overgehouden dat de Joden het uitverkoren volk van God zijn. Tenslotte is zijn grootvader een overlevende van de shoah, en daarom denkt hij dat alles mogelijk en toegestaan is. Daniel wil eigenlijk een heiden zijn, maar zijn verlangen wordt voortdurend gedwarsboomd. Zijn zondebesef is veel te groot. Hij is tegelijk immoreel en een zedenpreker. Als zedenpreker is hij voortdurend op zoek naar de waarheid en de authenticiteit in de relaties tussen mensen. Maar hij is immoreel omdat hij de gebreken en zwakheden van de mensen nooit veroordeelt.Hij wil alles begrijpen. De mens is tot het allerslechtste in staat. Goed, dan is dat maar zo."

Is, zoals David beweert, de allergie voor het innerlijke het ergste menselijke gebrek?

"Toen ik met mijn boek over Proust bezig was, ontdekte ik iets vreemds. Wij denken dat A la recherche du temps perdu hét boek van de herinnering is, maar dat is niet zo. Het is het boek van het antigeheugen, van het vergeten. De personages deinen mee op de golven van de verandering en vergeten wie of wat ze vroeger waren. Bij mij beschikt alleen Daniel over een innerlijk leven. Alle anderen stoten zelfreflectie af. Alleen Daniel zoekt de authenticiteit en de waarheid. Daarom kan het hem niet schelen dat Nanni Cittadini, de zakenpartner van zijn grootvader, een antisemiet is, want daar komt hij eerlijk voor uit. Wat hij wél erg vindt, is dat Cittadini een adder met een rekenmachine is, een onbetrouwbaar sujet. Zijn antisemitisme uit zich bovendien via een filosemitisch exhibitionisme. Dat is gevaarlijk, want overdreven Jodenliefde is niet meer dan de wachtkamer van de rassenhaat."

Het is zinloos te zoeken naar de samenhang tussen dingen, zegt Daniel. Is het boek desondanks geen wanhopige zoektocht naar samenhang?

"Daniel begrijpt dat het leven door toevalligheden aan elkaar hangt. Het boek biedt daarom geen inzicht in een of andere samenhang, het geeft alleen toe dat alles, en dus ook samenhang, afhankelijk is van onbenullige toevalligheden. Daniel ontdekt wat Schopenhauer ontdekt had. Als je het leven van de mens van op een afstand bekijkt, zei Schopenhauer, zie je dat het een tragedie is. Maar als je het van binnenuit beziet, besef je dat het leven een farce is."

Alessandro Piperno

Met de slechtste bedoelingen

Oorspronkelijke titel: Con le peggiori intenzioni

Vertaald door Rob Gerritsen

Contact, Amsterdam/Antwerpen, 351 p., 24,90 euro.

'Het eerste deel van mijn boek telt vijf hoofdstukken en 150 bladzijden, net als het tweede deel. Je mag gerust stellen dat structuur een obsessie is voor mij'

'Ik wilde een hybride stijl hanteren. Half Amerikaanse brutaliteit, half proustiaanse elegantie, net zoals het hoofdpersonage hybride is: half Joods, half katholiek'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234