Woensdag 10/08/2022

The New York Monthly

Mijn meest eerlijke vriend is gepensioneerd en woont in Warren, Connecticut. We horen elkaar nul keer per jaar en hij weet niet wie ik ben. Veel vriendschappen zouden al snel gaan lijden onder die twee kenmerken. Toch zijn er weinig mensen die mij beter lijken te begrijpen dan hij dat doet. Dat blijkt zowel uit de ontledende kracht van zijn werk als uit de keuzes die hij in zijn eigen leven maakte of onderging.

Ooit was hij een joodse jongen uit Newark, New Jersey, nu is hij een van de grootste levende schrijvers. Als hij ooit sterft, wat nog valt af te wachten, dan zou hij meteen en zonder veel moeite ook een van de grootste dode schrijvers worden. Veel schrijvers denken dat hun werk hen met vele jaren, misschien wel decennia of - oh baby - eeuwen zal overleven. Meestal - als 'meestal' zoveel betekent als 'in 99,7 procent van de gevallen' - onterecht. Niet wat hem betreft.

Deze maand hield Philip Milton Roth zijn laatste publieke lezing. Dat vertelde hij zelf aan zijn toehoorders in het (oorspronkelijk) joodse cultuurhuis 92Y aan 92nd Street en Lexington Avenue in New York, waar hij onder andere in gesprek ging met biografe Claudia Roth Pierpont en voorlas uit Sabbath's Theater. Hij is intussen 81, wat mij alvast een goede leeftijd lijkt om je stilletjes aan terug te trekken. Als ik ooit 81 haal, dan zal ik het leven waarschijnlijk ook liever houden bij wijn drinken in de tuin en voetbal kijken met in het beste geval mijn geliefde en anders een buurman of iemand die toevallig net voorbij het huis wandelde en niet te veel ajuin eet.

Ergens in de Upper West Side heeft Roth nog steeds een studio waar hij soms gaat schrijven, al kondigde hij in 2012 al aan geen fictie meer te zullen publiceren. Nu en dan gaat hij hoe dan ook wat rondhangen in New York. Hij ziet er zijn vrienden, stelt zich aan ten voordele van de algemene sfeer in de groep, wordt dan moe van heel het gedoe en vooral van zichzelf, en vlucht vervolgens naar de rust van zijn huis in Warren. De nood om New York te vervolledigen en ook te verlaten blijft aanwezig. Het blijft de stad waar schrijvers geboren worden en komen sterven. Soms letterlijk, maar al zeker figuurlijk.

Wat schrijvers doen, is proberen de narratief te vinden. Het verhaal ontdekken van hun eigen leven, van de streek waar ze opgroeiden, van hun land, van een geschiedenis, van een stad of een groep vrienden, van een feestje op een vrijdagavond... Wat zijn de thema's, waar verschuilt het drama zich, wie wil wie opeten en is dat dan uit lust, haat of gewoon van de honger?

Hoe moeilijker die opdracht, hoe intenser het werk en hoe grootser het resultaat als het lukt om een lijn te ontdekken die mogelijk het zaakje samenhoudt en die dan in taal om te zetten. Roth heeft daar hard aan gewerkt, meer dan een halve eeuw lang. Hij heeft zichzelf tot haast iets bovenmenselijks gemaakt, net door niks menselijks te verhullen in zijn literatuur. Talent, lenige vingers en een bovenmaatse intelligentie zullen daar zeker bij geholpen hebben. Maar je kunt je ook afvragen in welke mate de Verenigde Staten, die een belangrijk personage vormen in veel van zijn romans, de noodzakelijke voedingsbodem boden.

Bitch, don't kill my vibe. Dat denk je toch altijd een beetje als je terug in Europa aankomt. Europa heeft ook wel drama in zich, maar het is saaier. Toch vandaag. Er is natuurlijk dat aanslepende verleden waar het continent nog niet van af raakte. Overigens om begrijpelijke redenen. Maar daarom gaat veel hedendaagse literatuur ook nog altijd over de 20ste-eeuwse oorlogen. Anders wordt het al snel uitgerekte poëzie of een soort neo-nihilisme over mensen met smartphones. Een groot verhaal mankeert en dat voel je. De politieke realiteit en de literatuur zijn dan ook veel nauwer met elkaar verbonden dan we misschien zouden vermoeden.

De VS durven luidop te dromen en durven dromen leidt doorgaans tot heel veel teleurstelling en ook een heel klein beetje magie. In dat proces ontstaat vreselijk veel drama. Geloof in een president en hij kan je teleurstellen, zoals een vriend dat kan. Niemand gelooft in Angela Merkel of die Portugees van de EU met zijn grappige Engels. Zelfs hun eigen kinderen niet. Als ze al kinderen hebben, want dat weten we niet. In de VS zouden we dat natuurlijk wel weten. We zouden het idee aangeboden krijgen: een gewone mens en de machtigste persoon ter wereld. Beide groteske leugens.

Laat groteske leugens nu net goud zijn voor de romankunst. Lees bijvoorbeeld American Pastoral van Roth, dat is een boek dat samenhangt van de leugens. De leugens van Richard Nixon, de leugens van een buurman, de leugens in een echtpaar, de leugens tussen ouders en hun dochter, tussen broers en niet het minst de voortdurende leugens die ongeveer elke mens ter wereld zichzelf probeert wijs te maken, ongeveer vier seconden na het ontwaken.

De Amerikaanse schrijfster Cynthia Ozick zei over Philip Roth dat hij het Ding an sich is. Ze zegt: dat lelijke woordje "carrière" heeft hij weten te overstijgen, en dat bewonderen schrijvers zo aan hem. Ozick heeft natuurlijk gelijk. Geen enkele serieuze schrijver wil een carrière. Als je een schrijver zijn dag wilt verkloten, vraag dan zeker hoe het met zijn carrière gaat.

Wat je wilt, is gewoon zijn. Wat je wilt, is doen wat Roth doet. Namelijk je eigen zin. Rondlopen in de wereld. 's Ochtends gaan wandelen in de natuur, nu en dan eens met iets gooien. Je eigen, onnozele leven offeren aan de letteren, eerder als een pater dan als een prins. Elke schrijver die daar geraakt, op een eiland onder eigen vlag, met een brug die hij zelf kan optrekken wanneer nodig, die heeft het hoogste bereikt. Als hij dan nog iemand vindt die zot genoeg is om het bij hem uit te houden, laat het leven dan maar gewoon voor altijd blijven duren. Ik wens het mijn vriend Philip alsnog toe.

Claudia Roth Pierpont, Roth,
De Bezige Bij, 416 p., 29,90 euro.
Vertaling: Anne Jongeling.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234