Dinsdag 27/09/2022

Theun de Vries

Theun de Vries had ondanks zijn enorme productiviteit ook tijd voor andere zaken. 'Ik ben een echte vrouwenman'

1907 - 2005

'Nog liever wil ik, net als Karl Marx, achter m'n schrijftafel sterven'

Gisteren overleed de Nederlandse schrijver Theun de Vries aan een zware bronchitis. Hij werd 97 en laat een bijzonder omvangrijk en verscheiden oeuvre na. Bij het grote publiek, ook in Vlaanderen, vestigde hij zijn naam met de verzetsroman Het meisje met het rode haar, die in 1981 met succes verfilmd werd. Theun de Vries was lange tijd lid van de Communistische Partij, wat hem tijdens de Koude Oorlog nogal wat vijanden opleverde.

'Ik heb tot mijn tachtigste de liefde bedreven en tot mijn achtentachtigste boeken geschreven. Vorig jaar ben ik daarmee gestopt, ik kan de concentratie en de discipline niet meer opbrengen." Dat zei Theun de Vries zeven jaar geleden in een gesprek met NRC Handelsblad naar aanleiding van zijn negentigste verjaardag. De Vries was ongetwijfeld Nederlands oudste en productiefste schrijver. Als autodidact bouwde hij een ontzagwekkende historische kennis op, die hij in het leeuwendeel van zijn romans heeft gebruikt.

Theunis Uilke de Vries werd in 1907 geboren in Veenwouden, Friesland. Hij groeide op in een doopsgezind milieu, wat ongetwijfeld zijn ideeën over rechtvaardigheid en menselijkheid zwaar heeft beïnvloed. Toen zijn vader zuivelhandelaar werd, verhuisde het gezin naar Apeldoorn, waar Theun het gymnasium bezocht. Maar die opleiding maakte hij niet af. Hij werd journalist, werkte in de jaren dertig een tijdje als bibliothecaris, maar keerde weer terug naar de journalistiek. Tijdens de oorlog was hij actief in het verzet. Hij werd opgepakt en opgesloten in het concentratiekamp bij Amersfoort, waaruit hij door mensen uit de illegaliteit werd bevrijd.

Van 1936 af was hij lid van de Nederlandse Communistische Partij (CPN). Hoewel hij zich na de inval in Hongarije in 1956 niet meer kon verenigen met de Russische politiek, duurde het nog tot 1971 voordat hij de band met de CPN verbrak. In een van zijn brievenboeken bestempelde Gerard Reve, die veel eerder al het communisme de rug had toegekeerd, De Vries als een "ekzematies reptiel". "Geen schrijver heeft tussen 1953 en 1957 zo verschrikkelijk op zijn donder gekregen als ik", gaf De Vries toe in een gesprek met Het Parool in 2001. "Mijn werk werd geboycot in de boekhandels, leerlingen mochten me niet op hun lijst zetten, ik werd beschouwd als tweederangs, erger nog: als de vijfde kolonne, ik werd beschuldigd van heulen met buitenlandse mogendheden." In 1962, in de nadagen van 'de heksenjacht', werd Theun de Vries toch bekroond met de P.C. Hooftprijs. De jury bestond, zei hij later, uit mensen die hem nooit waren afgevallen.

In 1956, het jaar van de inval in Hongarije, verscheen de bekendste roman van De Vries, Het meisje met het rode haar, die door Ben Verbong in 1981 werd verfilmd met actrice Renée Soutendijk in de hoofdrol. Die vaak herdrukte roman gaat over de verzetsstrijdster Hannie Schaft en geldt nog altijd als een eerlijk en overtuigend relaas van wat het Nederlandse verzet in de jaren 1942-45 betekend heeft. Als zo vaak leeft De Vries zich sterk in het hoofdpersonage in, waardoor een genuanceerd portret ontstaat van een jonge vrouw die tegenover de botheid en terreur van de Duitse bezetter trouw blijft aan haar idealen. "Ik vond het een heel mooi gemaakte film", zei De Vries in 1997 aan NRC, "maar ik heb tegen de regisseur gezegd: je laat Hannie Schaft te veel als individuele terroriste optreden, terwijl ze onderdeel was van een communistische verzetsgroep."

De aantrekkingskracht van het communisme verklaarde De Vries later in een gesprek met Het Parool: "In de bibliotheek van Sneek hadden ze een schitterende collectie jonge Russische schrijvers, die erg veel indruk op me maakten; het was mijn eerste kennismaking met het communisme. Ik had een hang naar heroïsme en romantiek. Dus de Russische revolutie, die grote opgave om met al je inzet en kracht, met ware heldenmentaliteit een nieuwe maatschappij op te bouwen, die sprak me geweldig aan."

Aanvankelijk stond zijn werk dan ook in dienst van zijn politieke idealen. Zijn roman Stiefmoeder aarde (1936), onderdeel van een drieluik over het geslacht der Wiarda's, kwam voort uit zijn studie van het marxisme. "Tot mijn blijdschap ontdekte ik dat er in mijn eigen geboorteprovincie Friesland aan het eind van de negentiende eeuw belangrijke sociale bewegingen waren geweest met Domela Nieuwenhuis als leider. Dat fascineerde mij en Stiefmoeder aarde is de weerslag daarvan", zei hij daarover in NRC.

Stiefmoeder aarde was zijn tweede roman. De eerste was Rembrandt uit 1931, nadat hij met poëzie was gedebuteerd. Andere opvallende romans zijn Het motet voor de kardinaal (1960) over componist Josquin des Prés, Ziet een mens! (1963), een korte roman over Van Gogh, later herdrukt onder de titel Vincent in Den Haag; en Baron, over een jonge toneelspeler die leerling wordt van Molière en zich ontwikkelt tot een ster. In al die boeken verwerkte De Vries veel historisch materiaal. Hij schreef ook bekende en vaak herdrukte biografieën over Oldebarneveldt (1937), Schimmelpenninck (1941) en Spinoza (1972). Over Spinoza schreef hij eveneens een filmscenario en twee hoorspelen. Van Spinoza leerde hij gelijkmoedig te zijn in tegenslag, de filosoof gaf De Vries een positieve visie op het menselijk bestaan.

Hoewel Theun de Vries een enorme productiviteit aan de dag legde (zijn oeuvre bestaat uit meer dan honderd werken) was er ook tijd en ruimte voor andere zaken. "Ik ben een echte vrouwenman", gaf hij in Het Parool toe. "Vrouwen, ik ben dol op ze. Dat heeft me ook nogal onbetrouwbaar gemaakt, ik ben niet geknipt voor monogamie. Mijn huwelijk heeft een wonderlijke geschiedenis: ik ben twee keer met dezelfde vrouw getrouwd, de eerste keer van 1932 tot '38."

En of hijzelf op zijn 90ste vaak aan de dood dacht? "Nu denk ik aan de dood zoals iedereen, zeker op mijn leeftijd, wel eens aan de dood denkt. En dan hoop ik natuurlijk dat ik in mijn slaap zal sterven. Nog liever wil ik, net als Karl Marx, achter m'n schrijftafel sterven."

Eric Rinckhout

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234