Dinsdag 28/06/2022

Tijd voor de eerste 'Africalia'

Natuurlijk moeten we mensen in armere landen eten geven, of hen leren hoe ze voedsel moeten produceren. Maar Eddy Boutmans zou graag ook de nodige fondsen besteden aan 'culturele' ontwikkeling in derdewereldlanden.

Ontwikkelingssamenwerking verandert. Zelfs de naam staat onder druk. Veelal heet het nu 'internationale samenwerking', of 'internationale solidariteit', maar die termen zijn niet optimaal.

Dus toch maar ontwikkelingssamenwerking, ondanks de wetenschap - die bij een groene voorondersteld mag worden, dank u - dat het woord ontwikkeling uit het mechanistische vooruitgangsgeloof spruit, het soort geloof op grond waarvan handen afgehakt werden, plantages met dwangarbeid geëxploiteerd en mensen op grond van hun levenswijze als 'évolué' bestempeld - wat niet belet dat ze ook vermoord konden worden als ze politieke ambities hadden die de metropool niet dienden. Jammer, ze woonden nochtans in een huis, niet in een hut, en hadden Europese meubels... Maar daar gaat dit stuk niet over.

Steeds meer groeit het inzicht - in schril contrast met het volume aan hulp, want die neemt wereldwijd af - dat 'ontwikkeling' (zeg maar: lotsverbetering voor zo veel mogelijk mensen) alleen duurzaam kan zijn als ze door die mensen zelf in handen wordt genomen. Als ze plaats heeft in een institutionele context die een zekere stabiliteit garandeert. Uiteraard niet de stabiliteit van marcherende laarzen, maar die gebaseerd op een redelijk functionerende overheid met aanvaard leiderschap en vrede. In zo'n context kunnen mensen opkomen voor hun rechten en zich organiseren, en dat is een hele stap naar de vervulling van hun basisbehoeften. Een stabiele samenleving opbouwen, voor vrede zorgen, aan democratisering werken, aan behoorlijk bestuur, aan rechtstatelijke instellingen en praktijken, dat wordt tegenwoordig allemaal gezien als onderdeel van een verstandig ontwikkelingsbeleid. Ontwikkelingssamenwerking is iets anders dan overdracht van technologie (al is dat hard nodig), dan waterputten boren en wegen aanleggen (al kan dat nuttig blijven), dan onderwijs en gezondheidszorg helpen uitbouwen, al blijven dat prioriteiten. En zeker iets anders dan tenten en operatietafels aanslepen bij een aardbeving. Dat is nodig, maar niet echt duurzaam.

Een essentiële factor voor die lotsverbetering of ontwikkeling is: menselijke waardigheid. Lastig te materialiseren, want alles van waarde ontsnapt aan telling. Waardigheid heeft - naast de vervulling van een absoluut materieel minimum - met recht te maken, met erkenning als persoon, met cultuur. In die context wil ik pleiten voor het culturele aspect van ontwikkeling, en dus ook van ontwikkelingssamenwerking. Cultuur is een uitermate complex begrip, omdat het zowel de menselijke diversiteit benoemt als eenmakende factoren in een samenleving. Het is ook die dubbele functie die van levensbelang is. Mondialisering is bedreigend als het de mensen berooft van hun identiteit en verscheidenheid, of die tot folklore reduceert: dansen voor toeristen. Ontwikkeling wordt dan ontworteling, onderwerping aan de wet van de sterkste, aan beurs en commercie. Als reactie kan het ook tot nationaal-chauvinisme en obscurantisme aanleiding geven. Het ondersteunen van culturele verscheidenheid en culturele rijkdom is daarom: bijdragen aan duurzame ontwikkeling.

Er zijn gelukkig voorbeelden van internationale solidariteit op het vlak van cultuur. De Unesco in de eerste plaats: rijke landen dragen onder meer bij tot de instandhouding van historische en landschappelijke monumenten uit arme landen. Maar zelden is het beleidsdomein ontwikkelingssamenwerking expliciet met kunst en cultuur beschäftigt geweest - ten onrechte, dunkt mij. Erst kommt das Fressen und dann die Moral, jawel, maar de mens leeft niet bij brood alleen. Basisrechten zijn ook: culturele rechten, omdat die de menselijke waardigheid vorm geven, en omdat ze ook een inzichtelijke en kritische functie hebben.

Armoedebestrijding is ook: bestrijding van culturele achterstelling en miskenning. Samenlevingsopbouw is ook: cultuuropbouw. Armoedebestrijding en samenlevingsopbouw zijn wettelijke opdrachten voor ontwikkelingssamenwerking. Als we het 'ownership' van de mensen op hun eigen ontwikkeling erkennen, dan zal die ontwikkeling ook lokaal en regionaal gekleurd zijn. Met andere kleren, andere gezangen, een ander wereldbeeld, andere twijfels, andere kunst. Allemaal bijdragen tot een rijk geschakeerde wereld, maar bij een lage ontwikkelingsgraad ook niet opgetekend, niet onderwezen noch theoretisch verwerkt, niet tentoongesteld. In de armste gebieden van de wereld worden kunst en cultuur het minst uitgedragen.

Waarom zouden we niet een of twee procent van onze budgetten voor ontwikkelingsprogramma's en -projecten besteden aan steun aan een lokaal museum, aan de restauratie van een monument, aan verfraaiing van publieke gebouwen met lokaal aangekochte kunstwerken, aan een tournee van een muziekgroep, aan een reeks voorstellingen van Afrikaanse films... Meteen steun aan werkgelegenheid, aan een lokaal economisch circuit. Bij voorkeur decentraal te overleggen en te beslissen.

En waarom zouden die derdewereldculturen niet systematischer bij ons bekend gemaakt worden? Op onderdelen is er al heel wat aandacht betoond (wereldmuziek, Afrika-museum, het Burkina Faso-festival van de Franse gemeenschap...). Als we in onze buitenlandse politiek een vernieuwde belangstelling voor Afrika aan de dag leggen, is dat dan geen goede aanleiding om aan Africalia te denken, misschien als eerste in een reeks 'mundials'? Een groots opgezette manifestatie, waarin de hedendaagse culturele, levensbeschouwelijke en artistieke rijkdom van Afrika wordt uiteengezet - het zou niet alleen heel wat ogen openen, maar bovendien ook economische profijten naar Afrika kunnen sturen. Het vereist samenwerking tussen privé-ondernemingen, verschillende overheden, musea, universiteiten, niet-gouvernementele organisaties en media, maar zoiets moet kunnen. Het hoeft niet altijd over ellende te gaan.

'In de armste gebieden van de wereld worden kunst en cultuur het minst uitgedragen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234