Donderdag 19/05/2022

Tussen naakt en bloot

Zijn vrienden noemden hem liefkozend Modi, naar het Franse woord 'maudit', vervloekt. Misschien wás Amedeo Modigliani (1884-1920) dat wel. Vroeg gestorven aan tbc, arm, nooit veel erkenning gekregen tijdens zijn leven en ten prooi gevallen aan drank en drugs. Het gekke is: in zijn werk valt daar weinig van te merken. mathieu dams

Exotiek

De kracht van Modigliani's sculpturen - haast allemaal hoofden - zit 'm voor een groot deel in de exotiek ervan. Kop is 'on-Europees', al kun je moeilijk zeggen uit welke cultuur het dan wél komt. De recht afgekapte haardos doet denken aan het oude Egypte, het lange slanke gelaat lijkt dan weer op een Afrikaans masker.

"Zuilen van tederheid", noemde Modigliani zijn sculpturen, waar hij een bizarre relatie mee had. 's Avonds verlichtte hij ze met kaarsen, alsof hij ze verafgoodde. Als hij stoned was, gaf hij ze een knuffel. Maar andere keren rende hij 's avonds laat de straat op, bang om alleen gelaten te worden tussen zijn beelden.

Instinct

Kop is net als Modi's andere beeldhouwwerken rechtstreeks uit steen gehouwen. De artiest liep niet hoog op met de staat van de beeldhouwkunst: te veel 'boetseren met modder', te weinig eerbied voor steen.

Voor marmer had Modigliani geen geld, dus ging hij brokken kalksteen sprokkelen op bouwwerven. De onherroepelijkheid van beeldhouwen fascineerde Modigliani. Elke hamerslag was beslissend. "Hij werkte als een bezetene," oordeelde beeldhouwer Jacques Lipchitz, "zonder pauze, zonder contemplatie, puur op instinct."

Lijnen

Uit het beeldhouwen - dat hij door geldgebrek moest opgeven - ontleende Modigliani veel eigenschappen die zijn latere schilderijen zo kenmerkten. Het gezicht in Portret van Jean Cocteau (rechts) heeft bijvoorbeeld flink wat weg van Kop (links): zowel de neus als het hele gezicht is overdreven lang en spits, de hals is lang en slank. Met enkele lange, rechte lijnen ontwerpt Modigliani hier een van zijn allerbeste portretten en definieert hij de stilistische elementen die hem na zijn dood zo populair maakten.

IJdeltuit

Modi schilderde Portret van Jean Cocteau in het atelier van collega Moïse Kisling. Die laatste maakte zijn eigen portret van Cocteau en plaatste hem in de ambiance van de ruimte. Niet zo in Modi's versie: hij trekt Cocteau uit de werkelijke omgeving en schildert hem in halfportret, confronterend dicht bij de toeschouwer, kaarsrecht overeind. Het resultaat is een zelfgenoegzame ijdeltuit, volledig anders dan bij Kisling. Cocteau betaalde vijf Franse frank voor het werk, maar liet het ter plekke achter en kwam het nooit meer halen.

Schaamhaar

Dat vage plukje haar tussen de benen van zijn model in Slapend naakt - vorig jaar voor 158 miljoen euro geveild - zorgde voor een flinke rel toen de politie in 1917 de opening van Modigliani's eerste en enige tentoonstelling onderbrak. Want hoewel de schilder heel duidelijk inspiratie haalde bij de gevierde Italiaanse Renaissance van Botticelli, zijn deze naakten minder preuts. Het handje niet meer voor de schaamstreek, de armen open en bevrijd langs het hoofd. Schaamhaar als de bepalende factor tussen 'naakt' (aanvaard als kunstvorm) en 'bloot' (vulgair).

Erotisch

Slapend naakt is prikkelend, verleidelijk en lijkt zelfs een beetje op erotische prenten uit die tijd. Net als bij zijn portretten, wil Modigliani de aandacht louter op het model. Reductie en abstractie als belangrijkste stijlmiddelen. Enkele licht gewelfde lijnen zijn genoeg om het model af te zetten tegen de haar omringende vlakken, die louter dienen als nuchtere aanduiding van een laken of een kussen. De nadruk ligt op de naaktheid en niets anders.

Terwijl hij zelf fysiek zwaar aftakelt door ziekte en de Eerste Wereldoorlog miljoenen doden maakt, pronkt Modigliani met blozende, ongerepte, wellustige lichamen. Weg van de werkelijkheid werd dit zijn persoonlijke zoektocht naar tijdloze harmonie en schoonheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234