Woensdag 28/09/2022

Unesco of niet, Kihnu loopt leeg

Unesco breidt zijn werelderfgoedlijst dit jaar uit met 21 locaties. In 2003 kreeg het Estse eiland Kihnu al die status toebedeeld. Goed voor het toerisme, maar het kan de leegloop niet stoppen.

Plots is er de stilte. Toomas Pajula heeft de buitenboordmotor uitgezet en laat het bootje meedeinen op de kalme, nauwelijks voelbare golfslag. Achter hem is van het Estse eiland Kihnu een streepje over. "Eigenlijk zou je hier twee uur lang zo moeten dobberen", zegt Pajula. "Met een fles goeie wodka erbij."

De uitgestrekte zee is voor de 64-jarige schooldirecteur Pajula een plek om te ontsnappen. Na schooltijd kan hij tussen de zeehonden en aalscholvers die ene gekmakende gedachte vergeten. De gedachte dat Kihnu, een vlekje voor de kust van Estland met een eigen dialect en rijke folklore, hard op weg is uit te sterven.

De VN-erfgoedorganisatie Unesco kende Kihnu in 2003 de status toe van 'meesterwerk van oraal en immaterieel erfgoed'. De titel dankt het eilandje aan zijn voorchristelijke dans- en liedcultuur, de traditionele truien en rokken en het lokale dialect - het Kihnu Kiel, dat tegenwoordig weer op school wordt gegeven.

Geen tandarts of politie

De Verenigde Naties-status heeft het toerisme een stevige impuls gegeven, maar intussen gaat de leegloop door. Op Kihnu wonen nog krap 400 mensen, onder wie ongeveer 130 gepensioneerden. Jongeren doen hun middelbare school op het vasteland en keren niet meer terug.

Ooit had de school meer dan honderd leerlingen, nu 28, zegt Pajula. "Het is alsof het plafond op ons afkomt." Het eiland staat daarin niet alleen. Dertien van de vijftien regio's in Estland krimpen, vooral door een laag geboortecijfer. Postkantoren en banken in de periferie sluiten hun kantoren, gemeenten worden uit nood samengevoegd. Tussen de slaperige schapenweiden van Kihnu kun je naar een postkantoor of bank lang zoeken - die zijn er niet. Politie evenmin, en de tandarts komt eens per anderhalf jaar kijken.

Pure fantasie

Wat er wel is: twee wegen, een kerk en een klein historisch museum. Iedere vrijdag spoeden de oudjes zich om twee uur naar het winkeltje van Kaie Lehtpuu om de laatste roddels uit te wisselen en aanwezig te zijn wanneer er verse melk en leverworst van het vasteland geleverd wordt. "Op Kihnu", zegt Saima Klaas (65) van onder haar omgeknoopte zakdoek, "kun je nog gewoon op een steen in het bos zitten en niks doen."

Klaas fietst in traditionele klederdracht over het eiland. Voor de verticaal gestreepte vrouwenrok geldt een simpel principe: jonge meisjes dragen ze rood afgewisseld met bonte kleuren. Als een familielid overlijdt komen er zwarte strepen bij. Getrouwde meisjes, verklappen inwoners met een knipoog, dragen er een schort overheen. Geen schort betekent: beschikbaar.

Meer nog dan door de bijzondere VN-status is Kihnu bekend geworden door het wijdverbreide idee dat vrouwen op Kihnu de baas zijn. Reiswebsites prijzen het eiland aan als een matriarchaat, een van de weinigen op aarde: de mannen gaan uit vissen, de vrouwen nemen de besluiten.

Maar is dat wel zo? "Het is een verhaal waar je leuk geld mee kunt verdienen", zegt schooldirecteur Pajula als hij vissersoveral en kaplaarzen heeft verruild voor pak en stropdas. "Maar er klopt niets van! Ik schrijf hier mijn scriptie over, het is pure fantasie. De vrouwen hier zijn ijdeler dan de mannen, ze hebben die aandacht nadrukkelijk opgezocht. Antropologen zijn vervolgens studies gaan schrijven over de door vrouwen gedomineerde cultuur."

Mythe of niet, de oorsprong van het verhaal is helder. Kihnu leefde van de visserij voordat de Sovjet-bezetters kwamen en de Kihnuïten lieten werken op kolchozen, grote collectieve landbouwbedrijven. De mannen waren vaak lange tijd op zee, vrouwen droegen de gemeenschap. Luister maar naar de burgemeester Ingvar Saare, 30 jaar en man: "Onze vrouwen zijn sterk en betrouwbaar. Mannen staan wat meer op de achtergrond. Het zijn vrije geesten, ze willen het water op."

Op zijn 23ste werd Saare al burgemeester, "een jaar nadat ik op mijn studentenkamer nog videospelletjes zat te spelen". Zijn tweede baantje is het verhuren van fietsen in de haven. De reden dat kiezers voor hem vielen: "Ik was jong en energiek, wilde dingen gedaan krijgen." Saare weet zeker dat Kihnu niet zal uitsterven. "Het is in de geschiedenis vaker voorgekomen dat we met weinig waren. Telkens zijn er mensen van het vasteland hierheen gekomen." Zijn plan om Kihnu aanlokkelijker te maken: de bouw van appartementen voor kortetermijnhuur, waar Esten van het vasteland een paar maanden per jaar kunnen wonen.

Zwartste scenario

Sommige eilandbewoners bereiden zich voor op het zwartste scenario. Mare Mätas (41), de drijvende kracht achter de Unesco-status, overweegt nu een andere VN-status aan te vragen, die voor 'inheemse volkeren'.

Zo zouden de gebruiken van Kihnu extra bescherming kunnen krijgen. Het ingewikkelde aan zo'n status is dat alleen de Estse regering er vervolgens iets mee kan doen, niet het eiland zelf. De burgemeester gruwt van het idee. "Bij die term moet ik denken aan de Inuït uit Groenland, die ver van de bewoonde wereld leven. Wij zijn geen Inuït!"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234