Donderdag 06/10/2022

Uniek portret van de Engelse koningin Elizabeth II

Onvoorbereid op de troon

In Elizabeth II, de laatste koningin licht auteur Marc Roche 's werelds langst regerende staatshoofd door. Het resultaat is een ongemeen boeiend portret van een verlegen meisje dat uitgroeide tot een heus monument.

Hij zet morgen hoog in voor zijn echte internationale vuurdoop, Barack Obama. Want op de G20-top in Londen moet hij aantonen dat de wereldgemeenschap, onder Amerikaanse leiding, inderdaad in staat is om de economische crisis eensgezind te bestrijden. Geen slecht idee daarom dat hij voor de opening van die conferentie even langs ging op Buckingham Palace. Want de vrouw die daar woont heeft in meer dan een halve eeuw op de Britse troon al ontelbare crisissen meegemaakt. En doorstaan.

Op zichzelf is het niets bijzonders dat de 82-jarige koningin Elizabeth II een Amerikaans staatshoofd ontvangt of bezoekt, want Obama wordt al de twaalfde Witte Huisbewoner in de rij - alleen Lyndon B. Johnson ontbreekt. Maar uniek is wel dat het ditmaal niet gaat om een staatsbezoek, maar om een "informele formele bijeenkomst". Want dat is protocollair gezien hoogst ongewoon. En hoe uitzonderlijk het voor de Queen is om zich niet te houden aan protocollaire procedures, kun je lezen in Elizabeth II, de laatste koningin van auteur Marc Roche.

Nee, dit is geen officiële biografie, want zoals de auteur zelf schrijft "is die nog nooit geschreven en zal die nooit geschreven worden". Maar in zijn 22 jaar als Londens correspondent voor de Franse krant Le Monde heeft Roche de vorstin nauwlettend gevolgd, goede contacten gelegd met functionarissen van het paleis en mocht hij enkele malen een (protocollair correct) gesprekje voeren met Her Majesty. Het resultaat is een boeiend boek over "een vrouw die mij fascineert".

Een vrouw die eigenlijk helemaal niet was voorbestemd om koningin te worden. Want Elizabeth Alexandra Mary Windsor, die op 21 april 1926 werd geboren als eerste kind van de hertog en hertogin van York, was op haar tiende jaar slechts derde in lijn voor de troonopvolging. Een speels, goedlachs kind was 'Lilibet' toen, een meisje dat graag aan de baard trok van haar grootvader, koning Georges V. Maar toen die opa stierf en zijn opvolger Edward VIII aftrad omdat hij koos voor een gescheiden vrouw, werd haar vader koning als Georges VI. Daardoor werd Elizabeth plots de kroonprinses en was er weinig ruimte meer voor speelsheid. Zeker niet toen haar vader in 1952 onverwacht en veel te jong aan kanker stierf en zij hem opvolgde als staatshoofd. Een jaar later werd ze gekroond in wat het eerste globale tv-spektakel zou worden. Net 27 jaar, onvoorbereid en eigenlijk onopgeleid, want echte scholing had ze nooit gekregen.

Achter de schermen

Hoe deze "verlegen, bescheiden vrouw met de perzikkleurige huid" ondanks die weinig belovende start is uitgegroeid tot een heus monument, zet Roche zeer overzichtelijk neer in een vlotte mix van achtergronden en anekdotes waarin alle facetten van haar koningschap aan bod komen. De auteur beschrijft haar hofhouding, die ze net als de tafelschikking bij officiële diners, eigenhandig stuurt. Hij neemt haar financiën onder de loep, die sinds haar private en haar openbare gelden zijn gescheiden, beschreven worden als een "middelgroot fortuin". Hij schetst de pijlers van haar macht: het symbool dat Buckingham Palace heet; het leger, waarvan ze opperbevelhebber is; de anglicaanse (staats)kerk, waarvan ze 'supreme governor of the Church of England' is en de adel, ook al heeft die recentelijk aan politieke macht moeten inboeten. Er zijn portretjes van de familieleden van de vorstin: van haar gemaal Philip Mountbatten, die zijn ondergeschikte rol compenseert door politiek uiterst incorrecte, vaak onbeschofte uitspraken, maar die ze na meer dan 60 jaar huwelijk toch prijst als haar "steun en toeverlaat". Van haar ongelukkige, wilde zus Margaret. Van de op gin verlekkerde koningin-moeder. Van haar kinderen Charles, Anne, Andrew en Edward en van kleinzoon en potentiële troonopvolger William (diens broer Harry komt niet aan bod).

Hoewel de koningin, in de woorden van een oud-medewerker "noch links, noch rechts gezind is" en te allen tijde neutraal moet zijn, speelt ze achter de schermen natuurlijk toch een politieke rol. In eigen land door de wekelijkse audiënties met een lange reeks premiers, van haar mentor Winston Churchill tot Gordon Brown. Daarover geeft Roche leuke details, zoals haar afkeer van Margaret Thatcher, niet alleen omdat de Queen wars is van feminisme en zich liever omringt met mannen - zolang die geen baard of snor hebben - maar ook omdat de IJzeren Dame een ideologe was en de koningin het pragmatisme belijdt dat de monarchie zoveel eeuwen overeind heeft gehouden. Ook haar internationale rol, vooral dan binnen die losse bundeling van ex-koloniën die 'Gemenebest' heet en waarvan zij zich de leider mag noemen, is bij herhaling belangrijk geweest. En aangezien het Verenigd Koninkrijk geen geschreven grondwet heeft, kan zij zelf beslissen of ze een wet ondertekent en riskeert ze geen 'Boudewijndilemma' - al bewonderde ze diens morele rechtlijnigheid zozeer dat ze tegen haar gewoonte in zijn begrafenis in Brussel bijwoonde.

Dol op paarden

Over het functioneren van de Britse monarchie komt de lezer van Elizabeth II dus veel te weten. En als kers op de taart zijn er daarnaast de persoonlijke details. We lezen dat ze als ontbijt toast met sinaasappelmarmelade en ontbijtgranen (in een tupperware kommetje) nuttigt, doorgespoeld met Darjeeling thee. En terwijl ze samen met Philip eet, leest ze de Racing Post omdat ze verzot is op paarden en op paardenrennen. Net als op haar negen corgihondjes die niets fout kunnen doen, want als ze eens een lakei bijten, is dat de schuld van het slachtoffer. Ze is preuts (een voorstelling van een Béjartballet in Brussel vond ze "niet erg gepast"). Ze leest graag thrillers van P.D. James en (ex-jockey) Dick Francis. Ze draagt lood in haar hoeden en jassen voor als het hard waait en is zo zuinig dat ze als geschenk voor haar zilveren jubileum in 1977 een koffiezetapparaat vroeg.

Leuke weetjes dus, en zo biedt Roche er nog meer. Maar hoe Elizabeth echt in elkaar zit, heeft ook hij niet kunnen achterhalen. Misschien komt het door haar plichtsbesef, maar feit is dat ze vaak als afstandelijk en emotieloos overkomt. Haar kinderen moeten schriftelijk om een gesprek met moeder vragen. Bij de dood van haar vader en haar zus Margaret toonde ze geen verdriet. En datzelfde gebrek aan empathie na de dood van prinses Diana zorgde voor de zwaarste crisis in haar loopbaan. Ook toen plengde ze geen traan en weigerde ze de vlag op het paleis halfstok te hangen, want volgens het heilige protocol "gebeurt dat alleen voor het overlijden van een vorst". Maar uiteindelijk gaf ze toe aan de wil van het volk. Ze draaide bij, net zoals ze later haar aanvankelijke afkeuring van kroonprins Charles' grote liefde Camilla bijstelde.

Een echte survivor

Elizabeth Windsor is bovenal een survivor. Letterlijk, omdat ze dankzij de genen van haar moeder deze maand 83 kaarsjes kan uitblazen, maar ook wat haar positie betreft. Voordat de dood van Diana haar troon even deed wankelen, overleefde ze al haar annus horribilis 1992, waarin behalve Charles en Diana ook dochter Anne en zoon Andrew hun huwelijk zagen stranden en waarin Windsor Castle door een zware brand werd geteisterd. Ze ging door, en zeker de laatste jaren werd ze steeds populairder. Haar 80ste verjaardag en de 60ste verjaardag van haar huwelijk met Philip maakten meer los dan de tiende verjaardag van Diana's dood, in 2007. En de schitterende manier waarop Helen Mirren haar datzelfde jaar uitbeeldde in de film The Queen was ook mooi meegenomen. Dat Marc Roche haar "de laatste koningin" noemt, komt dan ook niet zozeer omdat er geen vrouwelijke opvolger staat te wachten maar wel omdat "dankzij haar de toekomst van de kroon van het Verenigd Koninkrijk is verzekerd" en omdat die monarchie na haar nooit meer dezelfde zal zijn.

Hans Muys

Manteau, 304 p., 19,95 euro.

Marc Roche

Elizabeth II, de laatste koningin

Haar 80ste verjaardag en de 60ste verjaardag van haar huwelijk met Philip maakten meer los dan de tiende verjaardag van Diana's dood

n Kroning van konigin Elizabeth II, omringd door prins Philip, de koningin-moeder en haar twee kinderen, Charles en Anne, 2 juni 1953.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234