Donderdag 29/09/2022

Van boerenbloedwraak tot globaal misdaadimperium

Openbaar aanklager Nicola Gratteri (50) leeft permanent onder politiebewaking sinds in 1989 verschillende moordpogingen tegen hem werden verijdeld, onder meer met een bermbom. Gratteri’s leefwereld beperkt zich noodgedwongen tot een politiecollege - waar hij met zijn familie leeft -, gepantserde wagens en justitiepaleizen. Zelfs vanuit het Amsterdamse hotel waar we hem interviewen kan hij niet zomaar de straat op wandelen. Onlangs werd in Italië een complot ontdekt waarbij vanuit de gevangenis raketwerpers werden besteld om hem te doden.In zijn carrière bracht Gratteri al 1.200 maffiosi achter de tralies, maar de octopus waartegen hij strijdt is nog minstens drie keer zo groot. “Momenteel heb ik zestig onderzoeken lopen”, zegt hij. Ook tijdens het interview blijft hij via zijn gsm in contact met zijn speurders.Het vertellen van het achtergrondverhaal laat hij over aan Antonio Nicaso, een Italiaanse misdaadjournalist die zelf met zijn familie moest uitwijken naar Noord-Amerika na een mislukte aanslag met een autobom. Gratteri luistert ogenschijnlijk verstrooid, tot hij opveert en vlijmscherpe details afvuurt.

Europese Unie als melkkoe

In hun boek Fratelli di sangue, in het Nederlands vertaald als Bloedbroeders, verhalen ze hoe de ’Ndrangheta van een ongeregeld stelletje lokale criminelen, verzwakt door oude boerenvetes, uitgroeide tot een criminele holding die wereldwijd tonnen cocaïne verhandelt. Ze verdrongen zelfs de Siciliaanse Cosa Nostra, door onder de sluier van hun tijdloze omertà (zwijgplicht op straffe van de dood), in ‘wilde’ vrijmetselaarsloges, of binnen hun eigen elitaire, criminele, loge, de santa, het economische systeem en de politiek te corrumperen. Met succes. De ’Ndrangheta heeft nu een jaarlijkse omzet van 44 miljard dollar (31 miljard euro), een bedrag dat evenredig is met 2,9 procent van Italië’s bruto nationaal product. Daarmee zijn ze Italië’s invloedrijkste ‘bedrijf’. Op dit moment is geen enkele organisatie in Italië in staat om in zo’n hoog tempo winst te maken. Uit een dossier van de Italiaanse geheime dienst bleek dat lokale maffiaclans nu infitreren in grote bouwprojecten, van de aanleg van de hogesnelheidslijn tot de bouw van Expo 2015.Antonio Nicaso: “De ’Ndrangheta veroverde een monopoliepositie op de markt voor Colombiaanse coke. Hun business groeit elke dag, want er is een groeiende vraag naar cocaïne in Europa. Ze zijn de enige maffia die echt geglobaliseerd is, en actief op alle continenten. Noem ze maar de pioniers van de globalisering. Op het einde van de vorige eeuw bouwden zij al een wereldwijd crimineel netwerk uit. Omdat hun structuur gebaseerd is op bloedbanden, en niet op functionele vriendschappen zoals de andere maffiagroepen, is het een criminele organisatie die erg moeilijk te infiltreren is. Immers, andere leden verraden betekent je eigen bloedbanden verraden.”Nicola Gratteri: “De ’Ndrangheta van Siderno is vandaag de grootste economische familie, door een drugsimperium dat is gegroeid uit de sigarettensmokkel en samenwerking met de Cosa Nostra-clans uit Corleone. Maar ook de ’Ndrangheta van Locride is enorm machtig geworden. Tot 1991 verdiende deze voormalige herdersfamilie geld door ontvoeringen in Calabrië. Sindsdien stortten ze zich op de drugshandel, en verdienen veel geld door afpersing, ‘lonesharking’ (leningen verstrekken met woekerrentes) en het verwerven van openbare aanbestedingen, die ze daarna frauderen.”Tot in Brussel toe. In Bloed- broeders beschrijven Gratteri en Nicaso hoe de ’Ndrangheta “al meer profiteerde van de Europese Unie dan de nationale lidstaten en de politiediensten”.Nicaso: “Ze opereerden meteen internationaal na het opheffen van de grenscontroles. Zo namen ze een beslissende voorsprong op de politiediensten, die wel internationaal proberen samen te werken, maar anno nu nog altijd worstelen met problemen rond souvereiniteit en grensoverschrijdend jurisdictie. De EU bouwde een muntunie, sloopte handelsbarrières maar bouwde vooralsnog geen gemeenschappelijke structuren van antimaffia-wetgeving. De ’Ndrangheta beweegt zich vrij waar ze misdaden wil plegen, of geld kan investeren om het wit te wassen. Ze zijn nu actief in elke lidstaat, en ze halen door hun criminele activiteiten permanent liquide voorraden euro’s door hun witwascarrousel.”De ’Ndrangheta profiteert ook rechtstreeks van de EU. In het boek beschrijven de auteurs hoe ze in Calabrië aan de lopende band EU-ontwikkelingsfondsen opstrijken, die ze daarna investeren in hun crimineel imperium.Nicaso: “Dat gebeurt vandaag nog altijd. Een treffend voorbeeld is de zogeheten ‘Wet 488’, waarmee de Italiaanse staat EU-ontwikkelingsfondsen verdeelde voor de reconversie van arme landbouw- en industriegebieden. Veel maffiaclans verkrachten deze wet.”Gratteri: “De ‘Wet 488’ is een mislukking. In veel gevallen werd het werk dat de organisatie beloofde te doen nooit uitgevoerd. De bedrijven bleven lege dozen. Soms tref je wel machines aan maar ze werken niet. De ’Ndrangheta profiteerde van deze wet om meer geld te genereren, nog rijker te worden en zijn macht uit te bouwen.”Hiertoe werden volgens Gratteri talrijke Italiaanse ambtenaren in Calabrië omgekocht. “Dezelfde corrupte ambtenaren die de verantwoordelijkheid hadden om de eerste schijf subsidies door te sluizen naar begunstigden, vervalsten daarna de documenten voor Rome en Brussel, waarin ze de vooruitgang van het werk beschreven. Zo konden ze de tweede schijf van het geld ontvangen, en de EU opnieuw oplichten.”

Antwerpse haven

Of de ’Ndrangheta de Brusselse instellingen heeft geïnfiltreerd weet Gratteri niet, maar de clans zijn in Brussel wel actief. Nicaso: “België is belangrijk in de ’Ndrangheta-strategie, omdat ze in een stad als Brussel haar misdaadopbrengsten kan investeren. In het boek staat het spraakmakende voorbeeld van een clan uit Rosarno die in 2004 meer dan 20 miljoen euro kwam witwassen door bijna een volledige wijk op te kopen, de gebouwen af te breken en nieuwe gebouwen neer te planten. Er zijn zo verschillende zaken. België is uiteraard ook belangrijk voor de ’Ndrangheta, omdat Antwerpen samen met de havens van Rotterdam (Nederland) en Constanza (Roemenië) erg belangrijk is voor de import van grote hoeveelheden cocaïne.”Gratteri: “De laatste informatie die ik had over België is dat ’Ndrangheta-leden er verbleven en zonder probleem op en neer naar Duitsland en Nederland reisden. Ze gebruiken deze landen om restaurants of andere frontactiviteiten te openen, die ze kunnen gebruiken om misdaadgeld wit te wassen of criminele activiteiten te plegen. Typisch voor de ’Ndrangheta is dat er tussen het legale en illegale niveau geen interactie is. Ze hebben leden die in België legale handelszaken exploiteren en leden die alleen ondergronds misdaden plegen, zoals het doorvoeren van drugs die in containers zijn aangekomen.”De auteurs zien frappante gelijkenissen met de organisatiestructuren van terreurbewegingen zoals Al Qaida, met wie de ’Ndrangheta al handel dreef. Nicaso: “De samenwerking is niet structureel maar wij kennen een geval waarbij Al Qaida in ruil voor heroïne en hasj van de ’Ndrangheta via tussenpersonen wapens kreeg. Op een bepaald ogenblik werd ook een levering van zenuwgas aan jihadi’s verijdeld. Vroeger handelden ze al met het Iers Republikeins Leger, het Baskische ETA en in Colombia zowel met de extreem linkse paramilitairen van het FARC en de extreem rechtse paramilitairen van het AUC.De auteurs verhalen ook hoe de ’Ndrangheta in 1998 zelfs betrokken was bij de smokkel van nucleaire brandstof naar het Zaïre van dictator Mobutu. Vandaag beschikt Gratteri niet over bewijzen dat ze nucleair materiaal smokkelen. Maar de vrees bestaat wel. De magistraat arresteerde in de jaren negentig leden van de Filipone-clan die contacten hadden binnen het Russische ministerie van Defensie.Nicaso: “Hij onderschepte een telefoongesprek waarin een boss ‘alles’ uit Rusland werd aangeboden. Daarop vond de politie bij de Filipones roebels ter waarde van 1,4 miljard euro. Ze stonden op het punt een bank in Sint-Petersburg, een staalfabriek en een olieraffinaderij te kopen.”Destijds profiteerde de ’Ndrangheta van de chaos na de val van de Sovjet-Unie en de latere roebelcrisis. Vandaag profiteren ze van de globale recessie.Gratteri: “De ’Ndrangheta gebruikt deze crisis om de legale economie op grote schaal te infiltreren. Ze spreken hun enorme drugsgeldreserves aan om te investeren in de legale markt, en ze lenen geld aan bedrijven met kredietproblemen die niet langer bij banken kunnen aankloppen. Ze zoeken naar de zwakke schakels in de economie, mensen of bedrijven met geldproblemen die dan de schone gezichten worden van hun misdaadimperium. Maar deze mensen gaan niet alleen een partnerschap aan met een criminele organisatie. Door de oplopende woekerrentes verliezen ze op den duur ook hun eigendom. Als de ’Ndrangheta zaken doet, eist ze altijd de leiding. Ik hoop in 2010 een lopend onderzoek af te sluiten naar zo’n bedrijf met internationale vestigingen.”

Ongelijke strijd

De Europese politiediensten vechten volgens de auteurs een ongelijke strijd omdat de internationale wetgeving hopeloos achterop hinkt. Nicaso: “De Italiaanse wetgevers reageren alleen maar als er iemand op straat wordt doodgeschoten. Ze sluiten de ogen voor witwasactiviteiten. Momenteel proberen ze zelfs de afluisterwet af te schaffen. Als dat gebeurt, wordt de strijd tegen een gesloten organisatie als de ’Ndrangheta gewoon onmogelijk.”Gratteri: “Het zou een geschenk zijn aan de georganiseerde misdaad. Een voorbeeld: ik rond momenteel een enorm drugsonderzoek af dat begon met een autodiefstal, waarna enkele afgeluisterde telefoongesprekken ons op het spoor zetten van het netwerk.”Nicaso: “We moeten strijden tegen de georganiseerde misdaad met de justitiementaliteit van de achttiende eeuw waarin soevereiniteit voorop staat. Onze middelen zijn lokaal, maar het probleem is globaal. Nu al zijn er enorme problemen om onderzoeken te doen in landen waar de staat zwak staat. Drugs uit Colombia komen Europa binnen via corrupte staten in Afrika, zoals Namibië, waar de maffiosi corrupte militairen omkopen om voorradenop te slaan en hun landingsbaan te mogen gebruiken om de drugs verder te transporteren via luchthavens als Dakar, Senegal.“Zelfs in Europa hebben we een narcostaat: Kosovo. Terwijl de VN-lidstaten nog bakkeleien over hun erkenning als staat, staan de politiediensten voor enorme problemen om onderzoeken te gaan voeren in dat gebied, waar de georganiseerde misdaad samenvloeit met de politiek.”Ook een land als België kan volgens Gratteri veel meer doen om de strijd tegen de maffia op te voeren. Gratteri: “De Belgische politie werkt goed, maar ontbeert de wetgeving om georganiseerde misdaad echt aan te pakken. In België en Duitsland is het lidmaatschap van een criminele organisatie geen misdaad, in tegenstelling tot in Italië en Nederland. Ook hier is er een eensluidende Europese wetgeving nodig.”Nicaso: “De beruchte maffioso Giovanni Strangio kon door Nederland worden gearresteerd en uitgeleverd aan Italië omdat hij vervolgd kon worden voor lidmaatschap van een criminele organisatie. In België of Duitsland hadden we zijn uitlevering om deze reden niet kunnen vragen.”

Bloedwraak in Duisburg

Strangio’s arrestatie leidde tot de opheldering van de bloedigste zaak uit Gratteri’s carrière: de zesvoudige moord in Duisburg, in de nacht van 14 op 15 augustus 2007. Sebastiano Strangio (39), kok, en Calabrees uit San Luca, werd daar samen met twee van zijn obers en drie vrienden gedood in een regen van 44 schoten, afgevuurd met twee 9mm-kaliberpistolen door twee huurmoordenaars. Strangio’s restaurant Da Bruno bleek de uitvalsbasis voor een wapensmokkel vanuit Duitsland voor de Vottari-clan.De moord bevatte alle ingrediënten van de ’Ndrangheta. In de zak van een van de slachtoffers zat een heiligenprentje met de afbeelding van aartsengel Michaël, in het midden geschroeid. Dat verwijst naar de inwijdingsrites volgens de, verbaal overgedragen, codex van de ’Ndrangheta. Iemand die wil toetreden tot de organisatie moet zichzelf met een naald of dolk in zijn vinger of arm prikken en een paar druppels bloed laten vallen op het heiligenprentje, dat vervolgens geschroeid moet worden - als symbool voor de trouw en onderwerping aan de cosca (zie kader). ‘Zoals dit prentje brandt in het vuur, zo zult u branden als u zich bezoedelt met verraad’, zegt de capo bastone dan.Het motief voor de moorden in Duisburg bleek uiteindelijk geen zaak van verraad, maar bloedwraak. Ze waren een vergelding voor het oorspronkelijke slachtoffer in de zaak, een vrouw: Maria Strangio.De echtgenote van boss Giovanni Luca Nirta uit San Luca was vermoord op 25 december 2006, met wapens afkomstig uit Duisburg. Ze werd op last van haar man gewroken door haar neef Giovanni, een van de twee huurmoordenaars. Nicaso: “De moord op Mario Strangio was de hoofdreden waarom het bloedbad in Duisburg zo gewelddadig was. Door het doden van een vrouw worden de bloedbanden verbroken”.De vrouw, zowel het familielid als de partner van een ingewijde, was in de ’Ndrangheta lange tijd ondergeschikt aan de beslissingen van de ‘familie’. In het beste geval speelden ze de zwijgende rol van Zusters van de Omertà, die hand- en spandiensten verlenen aan de Mannen van Eer. Maar Gratteri stelde vast hoe in de loop van de jaren hun invloed in de organisatie groeide. Hij arresteert steeds meer gewelddadige maffiadames.Nicaso: “De vrouwen zijn erg belangrijk omdat ze de cultuur van de Ndrangheta overdragen. Als zij een kind verliezen zijn ze de eersten om op te roepen tot vendetta, wraak. Bij het opgroeien in zo’n familie is het de moeder die de maffiawaarden, en de manier van denken, doorgeeft.”Gratteri: “De vrouwen dwingen de mannen om zich te wreken. Ze zijn de drijvende kracht achter de familievetes. Ze zijn erg belangrijk in de logica van bloed, dat roept om bloed. In onze misdaadpreventie is het dan ook belangrijk om zich tot de jonge vrouwen van de clans te richten, om de vicieuze cirkel van wraak te doorbreken.”Nicaso: “Er is een culturele shock nodig, maar dat vergt tijd. Illustratief is hoe na onze boekvoorstelling in Italië de Calabrische vrouwen meteen tegen ons betoogden, omdat we hun familie in een slecht daglicht stelden.”Bij politie-invallen in schuilplaatsen vonden de speurders soms tot tientallen exemplaren van Gratteri en Nicosa’s boek: de maffiosi hadden geprobeerd alle exemplaren uit de rekken te halen.

Lichtpuntje

Een klein lichtpunt is dat sinds de moorden in Duisburg het geweld is afgenomen in Calabrië. Nicaso: “De elite van de ’Ndrangheta sloot een vredespact. De vraag is of ze de belofte kunnen houden. Een familievete is als een vulkaan. Ze kan slapen maar plots weer uitbarsten. Soms na jaren.”“Er is nu ook een lucratieve reden voor de vrede. Ze begrijpen vandaag dat ze geen baat meer hebben bij het neerschieten van mensen op straat. De aandacht trekken is slecht voor hun zaken. In plaats van de staat te bestrijden proberen ze de staat nu te bezitten.”De doodsbedreigingen tegen Gratteri blijven wel van kracht. De magistraat zegt zijn strijd voort te zetten zolang hij nog leeft. “Je mag geen lafaard zijn,” zegt hij. “Ook de moedige sterft maar één keer.”

Cosche en locali

De ’Ndrangheta is georganiseerd in locali, cosche en ’ndrine. De cosca (meervoud: cosche) of ’ndrina (meervoud: ’ndrine) is gefundeerd op bloedverwantschap: de familie. Cosche die onderling zijn verbonden, vormen samen een locale. Dat is de basiseenheid binnen een bepaald territorium (meestal een dorp of stadswijk).Voor de oprichting van een locale zijn tenminste 49 ingewijden vereist. Elke locale staat onder leiding van een drietal, de copiata. Die bestaat uit de capo bastone (de boss), de boekhouder en de capo crimine, die de criminele leiding heeft). Telkens wanneer een ingewijde zich meldt bij een andere locale dan de zijne, moet hij de namen van deze drie leiders noemen, om infiltratie van buitenaf te voorkomen. (MR)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234