Woensdag 28/09/2022

Van het schip, de rots en de (soms) blinde kapitein

Het was slechts een detail, maar wel een veelzeggend. Op een debat in Brussel vorige maand had VN-klimaatwetenschapper Jean-Pascal van Ypersele een kleurige button opgespeld. “350”, stond er, en het was zoveel als een stil pleidooi voor een maximumconcentratie van 350 ppm CO2 in de atmosfeer. Die grens wordt door klimaatorganisatie 350.org geëist als “enige echt veilige” grens. Ze is vandaag al overschreden en ligt een stuk lager dan de grens waarover vandaag onderhandeld wordt.De button is tekenend voor de groeiende ongerustheid bij het doorgaans erg genuanceerde gild van de wetenschappers. Velen verzamelen niet langer alleen feiten in lijvige rapporten, maar roepen ook hoe langer hoe luider op tot actie. Of gaan zelfs persoonlijk over tot actie, zoals NASA-wetenschapper James Hansen. Hij schoof als eerste de 350-grens naar voor en noemt een opwarming van twee graden Celsius “een recept voor een wereldwijde ramp, geen redding”. Hansen werd deze zomer gearresteerd toen hij tijdens een milieuactie mee de ingang van een Amerikaans steenkool verwerkend bedrijf blokkeerde. Burgerlijke ongehoorzaamheid van een topwetenschapper in overheidsdienst, het was ongezien.

Diagnose zonder remedie

Voor klimaatartsen, die steeds accurater zijn geworden in hun diagnose, wordt het stilaan frustrerend dat ze “alleen de diagnose kunnen stellen, de oorzaken van de ziekte kennen, maar geen behandeling kunnen opstarten”, zoals klimatoloog Van Ypersele het verwoordde. Hij staat niet alleen met dat gevoel. Het oordeel van de arts? De patiënt gaat veel sneller achteruit dan gedacht.“In plaats van hun hand te overspelen en de opwarming van de aarde te hypen om hun eigen zakken te vullen, zoals de antiklimaatlobbyisten graag suggereren”, citeert Climateprogress.com een Guardian-journalist na een rondvraag bij klimatologen eerder dit jaar, “hebben wetenschappers hun boodschap (in het verleden, NC) veeleer geminimaliseerd om algemene wanhoop en passiviteit te vermijden.” Of zoals een Britse expert het verwoordde in dezelfde rondvraag van The Guardian: “Grootse dingen kunnen alleen verwezenlijkt worden als iedereen gelooft dat het kan. Hoe denk je dat de Tweede Wereldoorlog is gewonnen? Churchill heeft ook niet rondgebazuind dat de meesten dachten dat we de oorlog zouden verliezen.” “De volgende generaties zullen naar ons terugkijken en zeggen: ‘Stommeriken, waar hebben jullie ons in hemelsnaam mee opgezadeld? En dat terwijl jullie wísten wat er zou gebeuren’”, zegt glacioloog Philippe Huybrechts (VUB) gevraagd naar zijn persoonlijke overtuiging. “Maar ik blijf positief. Ik ga ervan uit dat de redelijkheid toch zal overwinnen. De vraag is ook hoe je er als pers mee om moet gaan”, kaatst hij de bal terug. “Als je de situatie te hopeloos voorstelt, riskeer je totale berusting of fatalisme op te wekken.”Maar wie het klimaat nauwlettend in de gaten houdt, kan de jongste signalen niet negeren. In dit decennium was het gemiddeld warmer dan in elk ander decennium de voorbije 150 jaar. Het huidige neerslagpatroon sluit aan bij erg pessimistische modelinschattingen. Enkele waarnemingen signaleren zelfs dat de aarde sneller opwarmt dan amper twee jaar geleden werd ingeschat in het laatste VN-klimaatrapport. De voorbije twee jaar is het zeeijs sneller gesmolten dan in 2007 geschat werd. Ook het zeepeil stijgt sneller dan gedacht: met meer dan 5 centimeter de voorbije vijftien jaar, 80 procent meer dan in 2001 werd ingeschat.De klimaatcrisis lijkt zelfs de experts in snelheid te pakken. “De discussie die wij vandaag onder elkaar voeren, is al lang niet meer of de crisis wel klopt zoals sommige media nog suggereren”, zegt Stefan Rahmstorf, departementshoofd van het Potsdam Institute for Climate Impact Research en medeauteur van een recent rapport Kopenhagen Diagnose. “Het is net het tegenovergestelde: wij vragen ons af of we dit probleem niet zwaar hebben onderschat in het verleden.”Zelfs de evolutie van de uitstoot lijkt nog te optimistisch ingeschat. De gehaltes koolstofdioxide in de atmosfeer vandaag sluiten aan bij de worstcaseprojecties. Nog steeds sneuvelen jaar na jaar CO2-uitstootrecords. Opmerkelijk: terwijl in de voorbije veertig jaar olie de belangrijkste fossiele bron van CO2-emissies was, zijn dat vandaag kolen geworden, aldus Nature Geoscience.Ongeveer een vijfde van alle CO2-uitstoot is dan weer te wijten aan ontbossing en verbranding van bossen, die vooral plaatsvinden in ontwikkelingslanden zoals Brazilië of Indonesië. Experts zijn het er inmiddels over eens dat actieve bescherming van tropische bossen een kostenefficiënte manier zou zijn om de globale emissies te reduceren.

Verontrustende signalen

Meer en meer aandacht krijgt ook de klimaatimpact van de overconsumptie van vlees. De vleesindustrie zou mee verantwoordelijk zijn voor 18 procent van de broeikasgasuitstoot, dat is meer dan het wegtransport. De oproep om de vleesconsumptie te matigen, klinkt dan ook steeds luider.Ook wat dat andere broeikasgas, methaan, betreft, is er slecht nieuws. Na een decennium van nagenoeg stabiliteit begint ook die concentratie weer te stijgen. En nog: de opname van CO2 uit de lucht door natuurlijke ‘koolstofputten’ zoals oceanen en bossen lijkt te verminderen. Allemaal verontrustende signalen in dezelfde richting: het klimaat wordt sterker en sneller dan verwacht onder druk gezet.En er is meer. “We weten vandaag dat bepaalde massieve klimaatelementen, zoals de Groenlandse ijskap of het Amazonewoud, met een klein beetje opwarming te veel abrupt en mogelijk onomkeerbaar kunnen gaan afsmelten of uitsterven”, zegt professor Tim Lenton van de University of East Anglia, expert op dat vlak. “De huidige trends betekenen dat we die kantelpunten vroeger zouden kunnen bereiken dan eerder gedacht.”“Vergelijk zo’n kantelpunt met een roeibootje”, verduidelijkt Rahmstorf. “Als je zachtjes over de rand hangt, zal de boot lichtjes meekantelen. Als je iets meer overhelt, ook nog. Maar er is een punt waarbij het bootje omslaat en jij in het water valt. Zo werkt een kantelpunt ook.”“De maatschappij laat zich mogelijk een vals gevoel van veiligheid aanpraten door de idee van een geleidelijke opwarming”, zegt Lenton. “In realiteit is de kans klein dat de klimaatopwarming een zachte overgang is naar de toekomst. Onze huidige kennis suggereert dat enkele kritische drempels nog deze eeuw overschreden kunnen worden, wat kan zorgen voor abrupte veranderingen.”Helaas is de grens niet altijd even exact te bepalen, merkt Rahmstorf op. “Het is alsof je een schip door ondiep water zou sturen. Je weet dat er rotsen liggen waarop je lek kunt lopen, je weet alleen niet precies waar.” En sommige grenzen die wel al min of meer bepaald konden worden, komen al onrustwekkend dichtbij, zoals twee bijzonder gevoelige scharnierpunten. “Het kantelpunt voor het zomerzeeijs aan de Noordpool wordt geschat als het globaal 0,5 tot 2 graden warmer is dan in 1850”, zegt glacioloog en expert ter zake Philippe Huybrechts (VUB). “Daar zijn we nu al bijna of voorbij. De aarde is al met bijna 0,8 graden opgewarmd en het gaat steeds sneller. De Noordpool zal waarschijnlijk tegen 2050 in de zomer ijsvrij zijn.”“Ook voor de Groenlandse ijskap zitten we ontzettend dicht bij zo’n grens”, zegt Huybrechts. “Een globale opwarming tussen één en twee graden en een lokale opwarming van drie graden. In bijna alle projecties van het VN-klimaatpanel wordt die grens zonder echt internationaal klimaatbeleid deze eeuw nog overschreden.”Eenmaal over die grens van drie graden opwarming lokaal, valt de afsmelting niet meer te stoppen, keert het ijs ook niet meer terug en stijgt de zeespiegel ooit met zeven meter. “Je moet weten dat de Groenlandse ijskap een relict is van de laatste ijstijd dat zichzelf bij de huidige temperatuur nog in stand kan houden”, verduidelijkt Huybrechts. “De kap is gevormd in een kouder klimaat, maar is niet afgesmolten na de laatste deglaciatie. De ijskap kon blijven liggen omdat ze haar eigen koude heeft gecreëerd, door haar eigen hoogte. De ijskap is drie kilometer dik, hoog genoeg om sneeuw te genereren.”“In het huidige klimaat is die kap in evenwicht: het volumeverlies door afsmelting aan de oppervlakte en de afkalving van ijsbergen aan zee is gelijk aan de aangroei door sneeuwval. Als het over de hele ijskap echter drie graden warmer wordt, wordt de afsmelting groter dan de groei door sneeuwval. Dan kan de ijskap niet meer overleven.”“De Groenlandse ijskap kan zich niet zoals gletsjers hoger in de bergen terugtrekken om zich te handhaven. De kap vormt immers haar eigen hoogte en is begrensd door de zee. Als die kap begint af te smelten, wordt die alleen maar kleiner en lager. En hoe lager, hoe warmer aan de oppervlakte, hoe sneller de afsmelting. Zodra het er drie graden warmer wordt, is de ijskap gedoemd te verdwijnen.”“Stel dat het klimaat toch weer zou afkoelen, dan is er ook een point of no return: als de kap meer dan 10 procent van de ijslaag heeft verloren, dan kan ze ook niet meer aangroeien. Ook dat punt is niet zo ver meer en kan al binnen enkele eeuwen bereikt worden. Je steekt dus iets in gang dat niet meer om te keren is. Hoe snel het gaat, hangt af van de opwarming. Eeuwen of een millennium, maar sciencefiction is het niet.”

Patiënt planeet

Een verregaand afsterven van het Amazonewoud wordt dan weer verwacht vanaf een viergradenwereld. “Het Amazonegebied kreeg in 2005 af te rekenen met een enorme droogte”, zegt Lenton. “Eén model voorspelt dat dat de norm wordt tegen 2025. De regio kampt vandaag met een langer droog seizoen en de bomen sterven door watertekort in de bodem. Ik hoop dat het model fout is, maar het is een risico waarmee we rekening moeten houden.” In de huidige toekomstprojecties voor de mogelijke impact van de klimaatopwarming zitten die abrupte veranderingen nog niet verrekend. “Ik denk dat de impact hierdoor groter zal zijn”, aldus Lenton. “Vergelijk het met een dokter”, besluit Rahmstorf. “Die kan zeggen welk resultaat te verwachten valt bij een operatie en ook iets over het risico dat het volledig fout loopt. Hoe meer operaties, hoe juister hij dat risico kan inschatten. Maar dat kunnen wij niet, we hebben maar één patiënt, onze planeet.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234