Vrijdag 12/08/2022

Veel kunst in de wereld, veel wereld in de kunst

dOCUMENTA (13), Kassel, Duitsland. Tot 16 september. www.d13.documenta.de

De artistiek leider van dOCUMENTA (13), Carolyn Christov-Bakargiev, een Italiaans-Amerikaanse met Bulgaarse roots, heeft gekozen voor veel vrouwelijke, niet-Westerse, vaak onbekende kunstenaars. Ze heeft ook architecten, planologen, milieu-activisten, filosofen en biologen uitgenodigd. Zo waaiert de dOCUMENTAuit over alle kunstdisciplines en over de hele aarde met thema's als oorlog, verontreiniging, Arabische Lente, Afghanistan, Utopia, en de wrijving tussen bliksemsnelle communicatie enerzijds en geheugen, context en verleden anderzijds.

Kunst mag - moet - ergens over gaan en, in tegenstelling tot de jongste Biënnales van Venetië, heeft Christov-Bakargiev niet gekozen voor het modieuze en grootschalige, en heeft ze de grote privécollectioneurs niet slaafs gevolgd. Ze selecteert vaak kunstenaars die geëngageerd zijn of uit een conflictgebied komen, zodat er veel wereld in hun kunst zit. Veel wonden, verwondering en littekens.

Opvallend is de nadrukkelijke aanwezigheid van oude, zelfs antieke kunst. De dOCUMENTA begint ijzersterk in de rotonde van het Fridericianum. 'Het Brein' - hét statement van deze dOCUMENTA - presenteert zeer uiteenlopende kunstobjecten. Een gevleugelde zin van Jeroen Brouwers lijkt de onderliggende gedachte: "Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt". In een bijna claustrofobische opstelling zijn stillevens van Giorgio Morandi (1890-1964) samengebracht met de flesjes en vaasjes die hij schilderde. Zij 'raken' enerzijds aan prachtige, gave beeldjes van Bactrische prinsessen, die zo'n drieduizend jaar oud zijn en uit het huidige Oezbekistan en Afghanistan komen, en anderzijds aan gesmolten restanten van artefacten uit het Nationaal Museum van Beiroet - slachtoffers van de burgeroorlog.

Zenuwcentrum

Duitse wonden worden opengereten met een handdoek met de initialen 'AH' (Adolf Hitler) en de parfumflesjes van Eva Braun, die de Amerikaanse fotografe Lee Miller meenam toen ze in het voormalige appartement van Hitler in München verbleef nadat ze op 30 april 1945 's ochtends het concentratiekamp van Dachau bezocht had. Diezelfde dag pleegden Hitler en Eva Braun zelfmoord in Berlijn. In Kassel hangen naast elkaar de foto's van de ovens van Dachau, de badkamer van Hitler en een naakte Lee Miller. Duivelse gruwel en vergankelijke schoonheid - alles raakt aan alles.

'Het Brein' toont ook de metronomen van Man Ray (symbool voor de tijd én de eerste multipel), een video van de rellen op het Tahrirplein en aquarellen van een Vietcong-kunstenaar evenals het fantastische verhaal van de Afghaanse kunstenaar Muhammad Yusuf Asefi, die tachtig 'verboden' schilderijen uit het Nationaal Museum van Kaboel kon redden door ze met waterverf te overschilderen.

'Het Brein' is het zenuwcentrum van waaruit vezels vertrekken naar de tientallen tentoonstellingsplekken in de stad. In het Fridericianum zelf hangt een serie antifascistische wandtapijten van de Zweedse kunstenares Hannah Ryggen, wier werk samen met de Guernica van Picasso in 1937 in Parijs werd tentoongesteld. Pakkend zijn de honderden gouaches van de Duits-joodse kunstenares Charlotte Salomon, die in 1943 in Auschwitz omkwam. Haar werk was een tegengif voor de zelfmoorden die de vrouwen in de familie teisterden.

Sterk hedendaags werk is er met het zwart-witte, bevreemdende wandtapijt van de Poolse Goshka Macuga, een 3D schilderij The Lost Frontier van de grens tussen Amerika en Mexico, inclusief afvalberg, Mickey Mouse-grenswacht en dode kat van Llyn Foulkes, en de video van Mariam Ghani, die in een splitscreen het lege Fridericianum én het in puin geschoten Dar-ul Aman-paleis in Kaboel laat zien.

Terwijl door enkele zalen een (nieuwe?) wind waait, een immaterieel kunstwerk van de Engelsman Ryan Gander, is in een hoekje een video te zien van de Palestijn Rashid Masharawi, die het uitzonderlijke transport toont van het Picasso-schilderij Buste de femme, dat exact een jaar geleden onder scherpe bewaking werd tentoongesteld in Ramallah.

Niet alles is even sterk. De biografie (oorlog!) van de kunstenaar is soms belangrijker dan het werk. Ida Applebroog toont dan weer aan dat er veel meer nodig is dan een ongelukkige jeugd om Louise Bourgeois te evenaren. Ook de installatie van Mark Lombardi - quantumfysica voor arbeiders verklaard - is weinig beklijvend. Het Ottoneum, het museum voor natuurwetenschap, is een dieptepunt: maquettes van milieuactivisten en hier en daar een biologisch kweekje.

Beeldenstorm

Maar dan zijn er de jongensdromen tot de derde macht van Nedko Solakov (ridders en drummers in het Grimm Museum) en de verstilde, sublieme minitentoonstelling van Haris Epaminonda en Daniel Gustav Cramer in een gebouwtje achter het Hauptbahnhoff, samen met het Fridericianum dé toplocatie van de dOCUMENTA. Mis daar de beeldenstorm van William Kentridge niet: in The Refusal of Time gaat het over tijd, kolonisatie, drift, leven en dood. Wat veel hooi op de vork, een snuifje Cirque du Soleil, maar toch dé visuele belevenis. En ga ook op zoek naar de Zimbabwees Kudzanai Chiurai. In video, foto en tekeningen schetst hij een monsterlijk én verleidelijk beeld van de mens: het leven als één groot laatste avondmaal.

Kassel is de reis waard. Reken zeker drie dagen om alles te bezoeken. Het is - soms vermoeiend - veel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234