Woensdag 28/09/2022

Veertien uur durende discussie over missie in Afghanistan bracht standpunten niet dichter bij elkaarDe dag dat de Nederlandse regering viel

De allerlaatste ministerraad van het kabinet-Balkenende IV begint vrijdag om halftwaalf met het fêteren van een jarige minister en een discussie over pornografie met dieren. Veertien uur later gaan de ministers ‘diep teleurgesteld’ uit elkaar en lijkt de verkiezingscampagne begonnen. Een reconstructie van een langgerekt dovemansgesprek.DEN HAAGl Zodra het thema Afghanistan wordt aangesneden, slaat de gezellige sfeer om in grimmig. De vergadering wordt onderbroken door tal van schorsingen en overleg met de eigen partij. Om halfvier ’s nachts is de breuk compleet: de PvdA van Wouter Bos stapt uit de regering.

Ministers kussen elkaar, er worden handen geschud, tranen weggepinkt. Premier Balkenende heeft zojuist de PvdA-ministers, die uit zijn kabinet zijn gestapt, bedankt voor de samenwerking. Als de bewindslieden het ministerie van Algemene Zaken verlaten, wacht hen de eerste confrontatie met de burgers. Dronken jongelui, net uit de kroeg op de vroege zaterdagochtend, scanderen pesterig: “Geer-tje Wil-ders, Geer-tje Wil-ders”. De meeste politici horen het niet eens. Ze zijn zwaar aangeslagen. “Ontgoocheld”, zegt minister Eimert van Middelkoop (ChristenUnie) van Defensie tegen de verzamelde pers. “Diep teleurgesteld” is minister Maxime Verhagen van Buitenlandse Zaken (CDA). Zijn partijgenoot Piet Hein Donner stapt, zonder iets te zeggen, op zijn fiets. De crisis rond de Uruzganmissie is niet zijn eerste in de kabinetten-Balkenende waarin hij in zetelde.Vicepremier Wouter Bos zwijgt ook, maar niet lang. Een halfuur nadat het kabinet gevallen is, presenteert hij zich met andere PvdA’ers uit de regeringsploeg op zijn ministerie van Financiën. Bos beroept zich op “brede steun in de samenleving en in het parlement” om hoe dan ook dit jaar te vertrekken uit de Afghaanse provincie Uruzgan.Staatssecretaris Jack de Vries van Defensie (CDA) weet het al bij zijn vertrek van Balkenendes ministerie: “Voor de PvdA is de verkiezingscampagne begonnen.”

Veertien uur terug in de tijd. De ministerraad begint vrijdag om halftwaalf ’s morgens begonnen. De sfeer is ontspannen. Minister Van Middelkoop trakteert, hij is 61 jaar geworden. Een aantal onderwerpen van de ‘reguliere’ agenda wordt afgehandeld. Variërend van het Huis der Democratie via een reeks ambassadeursbenoemingen tot de wet ontuchtige handelingen en pornografie met dieren.De bewindslieden lunchen gezamenlijk. Pas daarna wordt het heikele thema ‘Uruzgan’ dan eindelijk besproken, waarop de gezellige sfeer direct omslaat in grimmig. Balkenende laat eerst alle aanwezigen stoom afblazen. De hoofdvraag: vertrouwen de partijen elkaar nog wel?Een spoeddebat in de Tweede Kamer heeft een dag eerder een zware wissel getrokken op de coalitie. Er stonden volgens Balkenende “in feite twee kabinetten”. Een PvdA-kabinet dat keihard ‘nee’ zei tegen een vervolg op de militaire missie in Uruzgan. En een kabinet van CDA en ChristenUnie dat alle opties openhield. “Vreselijk”, noemt de premier dat debat. De geloofwaardigheid van Balkenende IV staat op het spel.Vrijdag, in de Trêveszaal, kijken de minister met afgrijzen terug op het debat, waarin een eensgezinde oppositie donderdagnacht het ene na het andere punt scoorde. Er vallen termen als ‘gênant’, ‘ontluisterend’, ‘beschamend’. Premier Balkenende trekt zich vooral de woorden aan van de doorgaans bedaagde Bas van der Vlies, de SGP-leider en nestor van de Kamer, die de premier er fijntjes op wees dat het kabinet “met één mond hoort te spreken”. Nadat de ministers hun hart gelucht hebben, begint na de lunch de eigenlijke discussie in de ministerraad, die tot ver na middernacht zal duren. Balkenende heeft het gebruik van alcohol verboden, uit vrees dat de gemoederen verhit raken.Het blijft een zakelijke, maar scherpe, discussie. Centraal staat de zogeheten transitie- en trainingsmissie, in lijn met het NAVO-verzoek: Nederland draagt geleidelijk bevoegdheden over aan de Afghanen, de militairen concentreren zich in de tussentijd op de opleiding van Afghaanse veiligheidstroepen in Uruzgan. Maar elke militaire activiteit aldaar na de afgesproken beëindiging van de missie in 2010 is voor de PvdA onbespreekbaar. Nadat rond acht uur een Chinese maaltijd wordt geserveerd, wordt de vergadering hervat - onderbroken door tal van schorsingen. Bewindslieden houden ruggespraak met de eigen partij, vertegenwoordigd door de fractieleiders Mariëtte Hamer (PvdA) en Arie Slob (ChristenUnie) en staatssecretaris Jack de Vries en Pieter van Geel voor het CDA. Ze lopen in en uit.Er lijkt enige beweging te zitten in het PvdA-standpunt. De F-16-gevechtsvlieg-tuigen kunnen in Uruzgans buurprovincie Kandahar blijven. Een bescheiden deelname aan de Europese trainingsmissie van Afghaanse politieagenten mag ook. Voor minister Verhagen is het veel te weinig; hij vreest voor het aanzien van Nederland in de wereld als hij daarmee bij de bondgenoten moet aankomen. Sommigen zien in zijn boosheid een verkapte dreiging om zijn portefeuille als minister in te leveren.In de loop van de nacht komt Van Middelkoop met een handreiking aan de PvdA. Althans: zo zien de ministers van CDA en CU het. Het voorstel, dat door Balkenende wordt overgenomen, is tweeledig. Ten eerste: we gaan mogelijke militaire activiteiten búiten Uruzgan uitwerken. “Zo mogelijk/liefst voor 1 maart” moet dat onderzoek afgerond zijn. Ten tweede: tot dat moment blijft ‘Uruzgan’ op tafel.Daarmee willen CDA en CU hun onderhandelingspositie tegenover de onwillige PvdA niet verspelen. De vrees is dat de PvdA als eerste ‘nee’ zegt tegen een Uruzganmissie, en vervolgens ook ‘nee’ tegen alternatieven. De PvdA verwerpt de tekst - de eerste en tevens de laatste van het urenlange beraad. Het moet duidelijk zijn dat Uruzgan taboe is. En de partij wil dat ook luid en duidelijk kunnen blijven zeggen.

Om halfvier ’s nachts is het duidelijk, na een in de ministerraad hoogst ongebruikelijke stemming: de PvdA stapt uit Balkenende IV. Fractieleider Hamer hoort het nieuws via de tv, nog voordat ze een sms’je krijgt van haar partijleider Bos.Terwijl de een na de ander de Trêveszaal verlaat, maakt de premier zich op voor een persconferentie. Daar beklemtoont Balkenende dat het nu geen tijd is voor ‘zwartepieten’. Maar buiten het bereik van de camera’s praten politici al onbekommerd over de ‘schuldvraag’ - de voorbode van een harde verkiezingsstrijd. Bij het aanbreken van de ochtend loopt een triomfantelijke SP-leider Agnes Kant door de uitgestorven binnenstad na een tv-optreden. De campagne is begonnen, ook voor de oppositie. Een paar uur later toont een al even montere Mark Rutte (VVD) een poster van zijn partij: ‘Het kabinet is gevallen, nu kan het land opstaan’. Het affiche lag al klaar. De oppositie zei het al dagen: de val het kabinet is slechts een kwestie van tijd.Zaterdagmiddag zit een dolblije Geert Wilders in de Tweede Kamer. De fractieleider geeft zijn wekelijkse training aan een klasje van PVV-talenten. Het einde van “het ergste kabinet ooit” is voor hem niet minder dan “een feest”. Met een lach van oor tot oor zegt Wilders klaar te zijn voor verkiezingen.Dat is precies wat menig politicus vreest. Een geëmotioneerde CDA-bewindspersoon, die het kabinet kibbelend ten onder zag gaan: “Welkom in Wildersland. Gefeliciteerd PvdA, hebben jullie nu jullie zin?”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234