Dinsdag 09/08/2022

Verbluffend overzicht van Vincent van Goghs tekeningen in Amsterdam

Van Gogh komt op 20 februari 1888 aan in Arles. Vanaf dan rijgen de hoogtepunten in zijn tekenkunst zich aan elkaar. Hij blijkt de rietpen te hebben ontdekt en kan ze met een adembenemende virtuositeit hanteren

Van Gogh een schilder? Een tekenaar!

Van Gogh blijft verrassen. Na zoveel tentoonstellingen denk je alles wel gezien te hebben van de mythische schilder. Nee, dus. Het Van Gogh Museum in Amsterdam toont momenteel ruim honderd tekeningen van Vincent. Geen kleine schetsen, maar werk op papier dat opvallend grootschalig en kleurrijk is. Het is een ware ontdekkingstocht, een verbluffend overzicht. En er is maar één conclusie: Vincent is een zo mogelijk nog virtuozer, nog gedurfder tekenaar dan schilder.

Amsterdam

Van onze verslaggever ter plaatse

Eric Rinckhout

'Maar het zijn schilderijen in zwart en wit. En zelfs in kleur." Dat is het eerste wat je bedenkt bij het betreden van de tentoonstelling Van Gogh tekenaar. De meesterwerken in Amsterdam. De tekeningen zijn als schilderijen zo groot. Bovendien werkte Vincent niet alleen met zwart krijt, houtskool, potlood en zwarte inkt, hij kleurde zijn tekeningen vaak in met waterverf, waskrijt en zelfs olieverf. Het zíjn natuurlijk geen schilderijen, het gaat steevast om werk op papier en het is precies dat papier wat deze tentoonstelling ook zo speciaal maakt. Tekeningen en aquarellen zijn immers erg fragiele kunstwerken die het licht schuwen en meestal diep weggeborgen zitten in laden van musea en particuliere collecties. Dat soort werk is dus slechts uitzonderlijk te zien. Na Amsterdam reist de tentoonstelling door naar het Metropolitan Museum in New York. Maar daarna verdwijnen de tekeningen weer, meestal voor vele jaren.

Bij het woord 'tekeningen' denk je spontaan aan schetsen, voorbereidend werk en studies van een hand of een kop. Die maakte Vincent ook, natuurlijk. Zo zijn in Amsterdam voor het eerst de vier nog bewaard gebleven schetsboekjes van Van Gogh te zien. Uniek, omdat je als het ware kunt meekijken over de schouder van de kunstenaar die snel aan het schetsen is. Alle vier liggen ze als vlinders opgeprikt, van elke boekje kan helaas telkens maar één tekening getoond worden. Dat euvel wordt verholpen door een video die een ruim overzicht biedt van de inhoud van elk boekje.

Van Gogh is nog tastbaarder aanwezig in een bescheiden selectie brieven met kleine, zeer gedetailleerd uitgewerkte tekeningen, die hij nodig had om aan zijn correspondent - vaak zijn broer Theo - uit te leggen waarmee hij precies bezig was.

De tentoonstelling zelf is chronologisch opgebouwd: van het prille, aarzelende begin in 1881 in Etten, vlak bij de Belgische grens, tot de virtuoze, schijnbaar moeiteloos uitgevoerde landschappen in Auvers-sur-Oise in 1890. Enkele maanden later, op 27 juli, schiet Vincent zich met een pistool in de borst. Op 29 juli sterft hij. Hij is 37. Zijn artistieke carrière heeft ternauwernood tien jaar geduurd. Maar wat een evolutie heeft hij in die periode doorgemaakt, een evolutie die we in zijn tekeningen op de voet kunnen volgen.

Toen Vincent van Gogh (1853-1890) in 1880 op z'n 27ste besloot om kunstenaar te worden, deed weinig vermoeden dat dit een succes zou worden. Terwijl kunstenaars als Toulouse-Lautrec en Picasso al in hun jeugd virtuoze tekenaars waren, moest Van Gogh zich het metier met vallen en opstaan eigen maken. Van Gogh was een autodidact. De landschapjes en dieren die hij rond z'n twintigste tekende en die overigens niet op de tentoonstelling te zien zijn, zijn vrij stuntelig uitgevoerd en doen eigenlijk voor ieder van ons het beste vermoeden. Met doortastendheid, een scherpe blik en de juiste lectuur kunnen ook wij misschien de kunstenaar in ons naar boven halen.

Tot 1880 was de carrière van Vincent nogal grillig geweest. Hij had gewerkt bij een gerenommeerde kunsthandel, was mislukt als leraar en boekverkoper, en had daarna zonder veel resultaat theologie gestudeerd. Ten slotte werd zijn tijdelijke aanstelling als evangelist in de Borinage niet verlengd. In 1879 was Vincent dan ook ten einde raad en zijn familie wist evenmin hoe het met hem verder moest. Zijn broer Theo bracht hem op het idee om kunstenaar te worden. Vincent ging meteen vastberaden aan de slag. Een tekenleraar had hij dan wel niet, maar hij zocht zijn toevlucht in leerboeken over tekenen, perspectief en menselijke anatomie. Leerboeken die hij vaak op een eigenzinnige manier interpreteerde. Hij begon ook bekende meesters te kopiëren. Kennelijk wist Vincent dus wel hoe het er in het toenmalige academisch onderwijs toeging.

De vroegste tekeningen op de tentoonstelling in Amsterdam dateren van 1881. Het zijn aarzelend uitgevoerde landschappen in Etten en stadsgezichten van Den Haag, waarin Van Gogh tast en zoekt. Hij heeft het moeilijk met proporties en met de menselijke figuur die maar geen volume bij hem krijgt. Composities met veel personages vlotten moeilijk. De perspectief heeft hij wel meteen onder de knie en al vrij vroeg kiest hij voor opmerkelijke cadrages, waardoor onze blik meteen de tekening in wordt gezogen.

Vincent leert snel. Eind 1882 maakt hij een overtuigend portret van de Haagse straatboekhandelaar Jozef Blok, naast een aantal zwaar aangezette, expressieve figuurstudies waarvoor hij experimenteert met dik, ruw papier en een stevig timmermanspotlood, waarop hij veel kracht kan zetten. Treurende vrouw bouwt hij op met zware arceringen in vet zwart krijt - hij noemt het "Schilderen met zwart" - terwijl hij in dezelfde periode een subtiel en ontwapenend meisjesportret tekent met potlood en inkt, dat hij laat oplichten door heldere waterverf te gebruiken. Vermoedelijk is het meisje de dochter van Sien Hoornik, de prostituee met wie Vincent een tijdlang samenwoont.

Daarna verblijft Van Gogh kort in Drente. Het landschap valt hem niet mee - hoewel hij er een erg gevoelig, bijna romig aquarel maakt - en hij vestigt zich in Nuenen bij Eindhoven, waar zijn vader dominee is geworden. Uit die periode dateert een reeks aangrijpende, lege winterlandschappen met skeletachtige bomen die hun kale taken wanhopig ten hemel lijken te richten. Van Gogh toont zich een meester van de pentekening. Omdat ook deze werken commercieel geen succes hebben, richt hij zich weer op de figuurstudie, met karikaturale koppen en zwoegende boeren en boerinnen als resultaat.

Problemen in Nuenen doen hem besluiten naar de stad te trekken. In november 1885 vestigt hij zich enkele maanden in Antwerpen, waar hij aan doorgedreven figuurstudie doet, het koloriet van Rubens ontdekt en al na zes weken van de Academie wordt gegooid. Vervolgens reist hij naar Parijs, waar hij bij zijn broer Theo intrekt. De heldere, kleurrijke en erg gedetailleerde aquarellen die hij er maakt van de Parijse straten en hun passanten getuigen van de invloed van de impressionisten en van de Japanse prentkunst.

Maar Van Gogh blijft rusteloos. Omdat hij hunkert naar het onbedorven platteland en de kou in Parijs wil ontvluchten, trekt hij naar het Zuid-Franse Arles. Hij komt er aan op 20 februari 1888. Vanaf dat moment rijgen de hoogtepunten in zijn tekenkunst zich aan elkaar. Van Gogh blijkt de rietpen ontdekt te hebben en kan ze met een adembenemende virtuositeit hanteren. Hij tekent met groot gemak landschappen, de huizen van Saintes-Maries-de-la-Mer en vissersboten op het strand. Opvallend is dat hij steeds vaker de nerveuze techniek van korte strepen en punten gebruikt omzijn tekeningen op te bouwen. Tekeningen die soms de basis zijn voor een schilderij. Maar vaak is het ook een heen en weer gaan tussen schilderij en tekening, omdat Vincent vindt dat hij in tekeningen toch zoveel meer details kwijt kan. En inderdaad: de versie van Van Goghs beroemde schilderij De oogst (1888) is overtuigender als pentekening die hij invulde met dekkende waterverf. Er zit meer zotte wind in het struikgewas, meer beweging in de voortjagende wolken.

En Vincent blijft experimenteren. Uit dezelfde periode dateert de fenomenale Montmajour-reeks, landschappen die een ingenieus mozaïek van louter strepen en stippen zijn. Soms durft Vincent een rotsblok centraal te zetten in een tekening, hij kiest een ongebruikelijk perspectief en gewaagde afsnijding voor Zandschepen in de Rhône. Een tuin wordt een woekering van inkt, een wemeling van strepen. Ronduit indrukwekkend.

Hij begint meer en meer te lijden onder zijn ziekte - een vorm van epilepsie - en laat zich behandelen in Saint-Rémy-de-Provence. In de inrichting, waar hij een maand niet naar buiten mag, tekent hij vaak de ommuurde tuin met het wild wuivende korenveld - is dat een beeld van zijn gemoedsgesteldheid? zijn situatie? -, maakt hij een tekening van 'wilde begroeiing' die nagenoeg abstract is, en schildert hij een aantal interieurs in olieverf, waarvan Raam in het atelier een absoluut hoogtepunt is. De flessen op de vensterbank zijn contouren, de schilderijen aan de muur zijn hooguit een stel strepen, de struiken weinig meer dan vlekjes groen. Hier moet Matisse goed naar gekeken hebben.

In de laatste tekeningen die Vincent maakt - hij is dan alweer verhuisd naar het Noord-Franse Auvers-sur-Oise - golven de bomen, de struiken en de huizen als één grote zee. Van Gogh schildert ze ook in overwegend blauwe kleuren.

Het Van Gogh Museum heeft gekozen voor een sobere opstelling met een weliswaar duidelijk aangegeven opdeling van de periodes, maar laat voorts de meesterwerken voor zich spreken. De zalen baden in een intiem schemerduister, de belichting van de individuele werken is feilloos. Hier en daar hangt een schilderij, ter illustratie en confrontatie met het oeuvre op papier. Van de tekeningen komt de ene helft uit eigen bezit, de andere helft uit particuliere collecties en buitenlandse musea, waaronder Brussel en Doornik.

De tentoonstelling heet droogweg Van Gogh tekenaar. De meesterwerken. Korter kan moeilijk. Er is geen woord van gelogen.

Van Gogh tekenaar. De meesterwerken tot 18 september in Van Gogh Museum, Paulus Potterstraat 7 (Museumplein), Amsterdam. Dagelijks van 10 tot 18 uur, vrijdag tot 22 uur. Inl. 0031-20/570.52.00 en www.vangoghmuseum.nl. Toegang: 13,50 euro. Er zijn twee publicaties: het overzichtswerk Van Gogh tekenaar De meesterwerken (200 p., 25 euro) en een uitgebreide tentoonstellingscatalogus Vincent van Gogh: The Drawings (400 p., 45 euro).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234