Vrijdag 30/09/2022

Verkrachting door de eeuwen heen

Joanna Bourke schrijft geschiedenis van de angst

Joanna Bourke werkt op dit moment aan een boek over de geschiedenis van de verkrachter. Zoals ze eerder brieven van soldaten aan het thuisfront onderzocht, bestudeert ze nu bekentenissen van verkrachters. Verkrachting lijkt een rechttoe rechtaan fenomeen, waar in de loop der tijden weinig aan veranderd is. Het tegendeel is het geval, stelt Bourke. "In de negentiende eeuw lieten verkrachters vaak geld achter bij hun slachtoffer. Ze probeerden van het slachtoffer een prostituee te maken. Op die manier wilden ze zichzelf overtuigen: het was geen verkrachting, maar prostitutie."

Vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw doet zich een heel ander verschijnsel voor. "Verkrachters willen dat de vrouw het fijn vindt. Soms slaan ze een vrouw net zo lang tot ze zegt dat ze het lekker vindt. Wat ik interessant vind: net rond die tijd komt het feminisme op, dat betoogde dat seks prettig moest zijn voor vrouwen. De feministen legden ook veel nadruk op het vrouwelijke orgasme. De geschiedenis van de verkrachting is daarom ook de geschiedenis van de seksualiteit."

Zonder schrik geen leven

Morgen is het 11 september. Vijf jaar geleden begon met de aanslagen in New York een nieuw tijdperk van angst. 'In tijden van reëel gevaar als oorlog of ziekte reageren mensen veerkrachtig en creatief', aldus hoogleraar Joanna Bourke. Zij deed historisch onderzoek naar het fenomeen angst. 'Tegenwoordig zie ik veel meer bezorgdheid, die als een soort nevel over het bestaan ligt.' Meer vrijheid levert meer angsten op.

Door Peter Giesen

ngst maakt niet per se ongelukkig. Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog vielen 43.000 doden en 139.000 gewonden tijdens de Blitz, de Duitse bombardementen op Londen en andere Britse steden. Toch hadden de psychiaters weinig te doen. De meeste mensen zeiden dat ze prima sliepen in de grote gemeenschappelijke schuilkelders. Voor de oorlog waren de autoriteiten bang geweest voor massale paniek, maar tegen het einde van 1940 kampten zij met een heel ander probleem: het luchtalarm werd steeds vaker opgevat als een vrijblijvend advies.

"Volgens een enquête uit 1941 voelde 12 procent van de mannen en 20 procent van de vrouwen zich gelukkiger dan voor de oorlog", zegt Joanna Bourke, hoogleraar culturele geschiedenis aan Birkbeck College in Londen en auteur van het onlangs verschenen Fear: a Cultural History. "Vrouwen hadden tijdens de oorlog meer vrijheid. Ze mochten werken, er was gratis kinderopvang, ze zaten niet meer onder de plak van hun mannen of vaders. Door de rantsoenering kreeg de arbeidersklasse beter te eten: ze aten meer vlees en groenten dan voor en na de oorlog. Mensen voelden zich verbonden met elkaar. Ze hadden het gevoel dat ze iets nuttigs deden, dat ze streden voor een goede zaak."

"Daardoor waren zij goed in staat met hun angst om te gaan. Dat kwam ik in mijn onderzoek telkens tegen. Als mensen bedreigd worden door reële fysieke gevaren, zoals een oorlog of een ziekte, blijken zij veerkrachtig en creatief te zijn. In tijden van relatieve veiligheid en voorspoed lopen zij veel meer kans een angststoornis of een andere psychiatrische aandoening te ontwikkelen." Ook na 11 september kregen de New Yorkse psychiaters veel minder patiënten dan zij hadden verwacht.

Joanna Bourke (41) houdt van niet-alledaagse wetenschappelijke onderwerpen. Eerder schreef ze An Intimate History of Killing, over de manier waarop soldaten elkaar in man-tot-mangevechten om zeep hielpen. Ze citeerde uit brieven van soldaten die het "enorm bevredigend" hadden gevonden hun vijand aan hun bajonet te rijgen. Er schuilt heimelijk genot in doden, concludeerde ze tot grote woede van veteranenorganisaties. Steun kreeg ze echter van een veteraan uit de Korea-oorlog. Het was heerlijk om de Koreanen te verpletteren, schreef hij op zijn kaartje: "Daarna flink masturberen." Door militair historicus Anthony Beevor werd Bourke gediskwalificeerd als een feministe die niets van de oorlog begreep. Toch beschouwt Bourke soldaten niet als eendimensionale vechtmachines met een overschot aan testosteron. In haar onderzoek stuitte ze ook op angst als overweldigende emotie aan het front. Dat gaf de aanzet voor Fear.

Bourke schreef het boek terwijl zij zelf in grote angst verkeerde. Een derde van Fear werd geschreven in het ziekenhuis, waar zij was opgenomen met een "levensbedreigende ziekte". "Het was heel therapeutisch te lezen en schrijven over de manier waarop mensen in het verleden met ziekte en angst omgingen. In het ziekenhuis dachten ze dat ik een beetje gek was, omdat ik maar bleef doormalen over mijn deadlines. Ik dacht: oh God, als ik dit boek maar kan afmaken. Ik dacht nooit aan een volgend boek, dat boek moest af. Kennelijk had ik dat houvast nodig."

Mensen zijn altijd bang geweest, blijkt uit Bourkes boek. Voor tuberculose en kanker, voor oorlog, voor kinderverkrachters en enge mannen op straat. In de negentiende eeuw waren mensen bang om levend begraven te worden. Het kwam heel af en toe voor dat iemand dood leek, terwijl hij in een diepe trance verkeerde. Daarom lieten sommige mensen in hun testament opnemen dat hun keel werd overgesneden alvorens zij ter aarde werden besteld. In 1868 kreeg een uitvinder uit New Jersey een patent op een lijkkist met een ladder, zodat een eventueel onterecht begraven 'dode' eruit kon klimmen.

Onze eigen tijd is overigens allerminst verheven boven zulke irrationele paniekgolven. Toen het taboe op seks werd doorbroken, nam het verschijnsel binnen de kortste keren epidemische vormen aan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234