Zondag 02/10/2022

Vijftig jaar aan de top

Een topcarrière duurt in fysieke sporten hooguit vijftien tot twintig jaar. Als ze zich lichamelijk tot in de puntjes verzorgen, houden biljarters à la Raymond Ceulemans veel langer stand. Denksporters draaien in sommige gevallen zelfs tot op zeer hoge leeftijd mee aan de top. Carrières van dertig, veertig en in uitzonderlijke gevallen van vijftig of zestig jaar zijn denkbaar. Kort geleden werd de Amerikaanse bridger Shapiro in zijn mid-eighties nog wereldkampioen met het Amerikaanse team. Ongeveer zestig jaar geleden had hij dit nog al eens gepresteerd.

Namen van schakers die vijftig jaar of langer op grootmeesterniveau acteerden, zijn Jacques Mieses (1865-1954), Ossip Bernstein (1882-1962), Eduard Lasker (1885-1981), Samuel Reshevsky (1911-1992), de nog immer op hoog niveau actieve ex-wereldkampioen Vassily Smyslov (1921-). En natuurlijk is er ook nog veelschaker Victor Kortsnoj (1931-). 'Victor de Verschrikkelijke' beleeft dit jaar zijn zoveelste jeugd en rijgt de successen in (sub)toptoernooien aaneen.

Fontys, een Nederlandse koepel van privé-hogescholen, raakte danig onder de indruk van Kortsnojs prestaties. Zozeer zelfs dat Kortsnoj in navolging van Karpov en Kasparov werd aangesteld als 'gastdocent' om in het Fontys-toernooi (categorie 18) "college te geven" aan elf veel jongere collega's. Twee jaar geleden werd wereldkampioen Karpov gebuisd door zijn studenten. Vorig jaar kweet schaduwkampioen Kasparov zich beduidend beter van zijn taak, maar moest toch revelatie Sjvidler en Kramnik op de eerste plaats naast zich dulden.

Kortsnoj bracht zijn vrouw en zijn zoon Igor mee naar Tilburg. Een blik op de rangschikking leert dat hij het niet gemakkelijk heeft. Vooraf liet hij weten met 50 procent tevreden te zijn, maar in de praktijk is hij nu niet opgewassen tegen de jonge meute. Anders dan in sporten als tennis, waar je in elke wedstrijd tien dubbele fouten kunt slaan en nog Wimbledon kunt winnen, is het kleinste foutje in een schaakpartij vaak meteen fataal. "Zo gaat dat in de jungle", zei gastcommentator Genna Sosonko. "Als een dier zwak of ziek is, proberen de anderen er gewoon van te profiteren."

Aangezien Kortsnoj een verliespartij wel nooit als een natuurlijk gegeven zal beschouwen, krijgt zijn omgeving het na afloop vaak zwaar te verduren. De commentaar van de oude grand-maître in de perskamer is echter steeds de moeite waard. De verrichtingen van zijn jongere collega's volgt hij met een strenge, kritische blik. Als hij iets ziet wat indruist tegen zijn fijn ontwikkelde schaakgevoel, krijgt de overtreder onverminderd de wind van voren. Onvermoeibaar blijft hij vaak als laatste in de perskamer analyseren.

Roem en succes zijn in Tilburg weggelegd voor Kortsnojs oudste en jongste student. De 29-jarige Indiër Viswanathan Anand snelt naar een nieuwe triomf die hem definitief tot de toernooikoning van 1998 maakt. De zegehonger van de lenige tijger lijkt niet te stillen, zijn pad is bezaaid met successen. Anands overwinningen zijn niet zo sprekend als die van Kasparov in beste doen, maar de regelmaat die Anand aan de dag legt, maakt grote indruk. Kasparovs eerste plaats op de wereldranglijst begint stilaan in gevaar te komen.

Ook de Hongaarse tiener Peter Leko keert tevreden uit Tilburg terug. Hij behaalt er het grootste succes uit zijn nog prille carrière. Net als Anand is Leko ongeslagen na tien van de elf ronden. Ondanks zijn jeugd wordt hij vaak afgeschilderd als een remisespeler. Leko neemt weinig risico's, verliest uiterst zelden, maar wie hem aanvalt, kan rekenen op hardnekkig verzet. In de tweede helft van het toernooi moesten zowel Vladimir Kramnik en Vesselin Topalov dit aan den lijve ondervinden.

Meteen hebben we de twee grote verliezers van het toernooi genoemd. Vooraf werd Kramnik tot de kanshebbers gerekend, maar nederlagen tegen Anand en Leko wierpen hem terug. In 1997 werd de boomlange Rus door velen nog als Kasparovs kroonprins beschouwd. In 1998 wordt hij echter bij vrijwel elke grote gelegenheid op achterstand geplaatst. Ondanks twee pijnlijke nederlagen demonstreert Kramnik in Tilburg ook zijn grote klasse door terug te vechten en nog hoog te eindigen. 1996 was het succesjaar van Topalov, maar sindsdien is de Bulgaar tevergeefs op zoek naar nieuwe triomfen.

Ongeveer op hetzelfde moment vond in Hoogeveen het VAM-toernooi plaats, een ander Nederlands toernooi met een origineel deelnemersveld. De ster van het B-toernooi was zoals gemeld de elfjarige Daniël Stellwagen. De hoofdgroep werd traditiegetrouw gespeeld in een dubbelrondige vierkamp.

Aan het begin van het jaar wordt gekeken wie de juniorenwereldkampioen is. Ook de nummer één op de wereldranglijst bij de vrouwen en de sterkste Nederlander worden uitgenodigd. De Amerikaan Tal Shaked, de Hongaarse Judit Polgar en Jan Timman aanvaardden de invitatie met dank. De vierde deelnemer is steevast een oud-wereldkampioen, dit keer Boris Spassky.

Judit Polgar overklaste haar mannelijke tegenstanders met fris aanvalsspel. Judit is er inmiddels 22 en flirt met de tiende plaats op de wereldranglijst. Voorlopig zoekt ze echter tevergeefs aansluiting met de absolute wereldtop. Leuk is dat er in Hoogeveen gespeeld werd met Staunton-figuren uit glas. Hiermee breekt organisator VAM, een recyclingbedrijf, een lans voor de plaatselijke glasindustrie.

De stand van het Fontys-toernooi na tien van de elf ronden: 1. Anand 7/10; 2. Leko 6,5; 3. Piket, Sadler, Kramnik 5,5; 6. Adams, Zvjagintsjev 5; 8. Sjvidler, Van Wely 4,5; 10. Lautier, Topalov 4; 12. Kortsjnoj 3.

De eindstand van het VAM-toernooi: 1. Polgar 5/6; 2. Timman 3,5; 3. Spassky 2,5; 4. Shaked 1.

Wit: Kramnik Zwart: Leko 1. d4 Pf6 2. c4 g6 3. f3 e5 (Verrassend en nieuw. Kramnik weerlegt de zwarte opzet echter met vaste hand.) 4. dxe5 Ph5 5. Ph3 Pc6 6. Lg5 Le7 7. Lxe7 Dxe7 8. Pc3 Dxe5 9. g4 Pg7 10. f4 De7 11. Pd5 Dd8 12. Dd3 0-0 13. Dc3 Pe8 14. g5 Pe7 15. Pf6+ Pxf6 16. gxf6 Pf5 17. e4 Te8 18. Pg5 c5 19. 0-0-0 Pd4 20. e5 d6 21. Pf3 Lg4 22. Pxd4 Lxd1 (Leko verdedigt zich geweldig en produceert de ene krachtzet na de andere. Kramniks opgejaagde koning sterft uiteindelijk aan de overkant van het bord, op de plaats waar zijn collega aan het begin van de partij vertoeft...) 23. Pb5 dxe5 24. fxe5 La4 25. Pd6 Te6 26. Lg2 Txd6 27. exd6 Dxd6 28. Lxb7 Te8 29. b3 Df4+ 30. Kb2 Te3 31. Td1 h5 32. Da5 Te2+ 33. Ka3 Df2 34. Dd8+ Le8

35. Td2 Txd2 36. Dxe8+ Kh7 37. Dxf7+ Kh6 38. Ka4 Txa2+ 39. Kb5 De3 40. Ld5 Dxb3+ 41. Kc6 Ta6+ 42. Kd7 Dh3+ 43. Le6 Dd3+ 44. Ke8 Dd6 45. De7 Dxe6 en wit geeft op. De spectaculairste partij van het toernooi!

Wit: Anand Zwart: Kramnik 1. e4 e5 2. Pf3 Pf6 3. Pxe5 d6 4. Pf3 Pxe4 5. d4 d5 6. Ld3 Pc6 7. 0-0 Le7 8. Te1 Lg4 9. c3 f5 10. Db3 0-0 11. Pbd2 Pa5 12. Da4 Pc6 13. Lb5 Pxd2 14. Pxd2 Dd6 15. h3 (Nieuw. Anand heeft het vervolg uitgebreid voorbereid. Kramnik moet nattigheid gevoeld hebben, want verslaggever Ten Geuzendam meldt dat zijn partijnotatie vanaf hier plots heel slordig werd.) 15. ... Lh5 16. Pb3 Lh4 17. Pc5

17. ... Lxf2+? (Consequent maar foutief. Zwart moet zich neerleggen bij het passieve 17. ... Pd8. Anand heeft de stelling op de 27ste zet vooraf thuis nog op het bord gehad!) 18. Kxf2 Dh2 19. Lxc6 bxc6 20. Dxc6 f4 21. Dxd5+ Kh8 22. Dxh5 f3 23. Dxf3 Txf3+ 24. Kxf3 Tf8+ 25. Ke2 Dxg2+ 26. Kd3 Dxh3+ 27. Kc2 Dg2+ 28. Ld2 Dg6+ 29. Te4 h5 30. Tae1 Te8 31. Kc1 Txe4 32. Pxe4 h4 33. Pg5 Dh5 34. Te3 Kg8 35. c4 en zwart geeft op.

Wit: Shaked Zwart: Polgar 1. c4 Pf6 2. Pc3 c5 3. g3 Pc6 4. Lg2 b6 5. e4 Tb8 6. Pge2 d6 7. 0-0 e5 8. d3 Le7 9. h3 a6 10. a4 0-0 11. f4 Pd4 12. g4 Lb7 13. Pxd4 cxd4 14. Pe2 Pd7 15. b4 a5 16. b5 Pc5 17. Kh1 Pe6 18. f5 Pc5 19. Pg1 Lg5 20. Ta3? (Een ongelukkig veld voor de toren.) 20. ... f6 21. Pf3 Lxc1 22. Dxc1 De7! 23. Tg1 Tbc8 24. Pd2 g6 25. Lf3 Kh8 26. Pf1 gxf5 27. gxf5 d5! 28. exd5 e4 29. dxe4 Pxe4 30. Dh6? (30. Ta1 Lxd5 31. De1 La8 32. Pd2 Tfe8 is onaangenaam, maar beter dan de tekstzet.) 30. ... Pg5! 31. Txg5 fxg5 32. d6 De2! 33. Lxb7 Dxf1+ 34. Kh2 Txf5 en wit geeft op. 35. Tg3 Txc4 36. Lg2 De1 37. De7 38. Le4 Dxd7! is hopeloos.

1. ... Lh5! en wit geeft op.

De nieuwe opgave Kramnik-Lautier (1998) Wit: Kg1, Dh6, Td1, Te1, Pc3, Pf3, Lb1, pia2, d4, f2, g2, h2. Zwart: Kg8, Db4, Ta8, Tf8, Lc8, Lf6, Pb2, pia7, b7, c6, f7, g6.

"Je kunt niet altijd voorkomen dat er roofvogels boven je hoofd rondcirkelen. Wel kun je vermijden dat ze een nest in je hoed bouwen", zegt een Chinees spreekwoord. In de diagrampositie is de zwartspeler erg onvoorzichtig geweest. Hoe slaat wit aan zet toe?

Wouter Janssens

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234