Dinsdag 16/08/2022

'Vincent van Gogh werd vermoord'

Vincent van Gogh pleegde geen zelfmoord, hij werd vermoord door twee dronken, tienerbroers. Een ervan, een spelende cowboy met een mank jachtgeweer, zou het schot gelost hebben. Een nieuwe, gerenommeerde biografie stelt de gangbare theorie over de dood van de wereldberoemde schilder in twijfel. 'Opzienbarend, maar te voorbarig', reageert Leo Jansen, conservator van het Amsterdamse Van Gogh Museum.

"Als hun detectivewerk klopt, kan dit de kunstgeschiedenis op zijn kop zetten." Morley Safer, presentator van de iconische Amerikaanse tv-show 60 minutes, schuwde de grote woorden niet, zondagavond. Aanleiding: een nieuw boek is op de markt, en dat nieuw boek wekt ophef. Nauwelijks in de rekken en al wereldwijd voor het voetlicht. Titel van het bewuste werk: Vincent van Gogh: The Life. Auteurs: Steven Naifeh en Gregory White Smith, in 1991 nog winnaars van een Pulitzer, de prestigieuze literatuurprijs. Met An American Saga, een biografie over Jackson 'action painter' Pollock. Allesbehalve melkbaarden dus.

Grote namen, verbazingwekkende theorie. In de nagelnieuwe biografie, sinds gisteren verkrijgbaar, argumenteren Naifeh en Smith immers dat Vincent van Gogh geen zelfmoord pleegde, zoals tot nog toe algemeen werd aangenomen. Daarentegen zou de wereldberoemde Nederlandse schilder zijn omgekomen bij een schietongeluk. Met twee jonge broers, door een haperend jachtgeweer.

Doodslag dan wel moord, voor Naifeh is een en ander alvast kristalhelder: "Van deze twee broers, van wie één een cowboyoutfit droeg en een slecht werkend geweer had waarmee hij cowboytje speelde, is bekend dat ze op die dag zijn gaan drinken met Vincent", getuigde de auteur in 60 Minutes. "Waarschijnlijk hadden ze allemaal te veel gedronken en is het pistool per ongeluk afgegaan."

Mythisch

Knal, de gangbare theorie aan flarden. Ter herinnering: de getroebleerde kunstenaar stierf in 1890 in het Franse Auvers-sur-Oise, op 37-jarige leeftijd. Met kwast en ezel trok hij vanuit zijn herberg, Auberge Ravoux, vaak de aanpalende korenvelden in, en lang werd verondersteld dat hij omringd door koren en kraaien zichzelf neerschoot. Alvorens naar de herberg terug te strompelen om er twee dagen later te sterven. Niet zonder de dokter toe te prevelen: "Geef hier niemand anders de schuld van."

De zelfmoord groeide uit tot een van de meest mythische in de kunstgeschiedenis. Bij Naifeh en Smith riep een en ander echter de nodige vragen op. "Er waren zoveel dingen over de dood van Van Gogh verkeerd, of zinloos, dat we de bestaande theorie van dichterbij zijn gaan bekijken", zei Smith. "Probeerde Van Gogh met zijn laatste woorden iemand in bescherming te nemen? Zo ja, wie? En hoe kwam hij, depressieve en in zichzelf gekeerde waanzinnige, in godsnaam aan een wapen? En is het trouwens wel mogelijk om zwaargewond nog twee kilometer te wandelen, om terug in bed te gaan liggen?"

Tien jaar lang werkten beide auteurs aan Vincent van Gogh: The Life. Duizenden brieven werden doorploegd, archieven omgespit, internationale experts geraadpleegd. IJkpunt één in het onderzoek: een medisch rapport waaruit blijkt dat de fatale kogel in een wel erg vreemde hoek Van Goghs lichaam zou zijn binnengedrongen, vanop een vrij grote afstand ook. Bovendien: een verloren gewaand interview uit 1956 met Rene Secretan, een van de twee broers. Destijds wonend te Parijs, maar op vakantie in Auvers bevriend geraakt met de immer eenzame Van Gogh.

Naifeh: "Secretan gaf in dat interview toe het geweer te hebben gekregen van de eigenaar van de Auberge Ravoux, om er mee te spelen. De twee broers hadden de gewoonte om Van Gogh te pesten: zout in zijn koffie gieten, een slang in zijn schildersmand verstoppen... Of het nu een ongeluk was of een bewuste daad, de twee broers waren volgens ons onderzoek op die fatale dag bij Vincent. Die geruchten deden trouwens ook lange tijd de ronde onder de bewoners van Auvers, en werden door de beroemde kunsthistoricus John Rewald in 1930 al bevestigd. En omdat Van Gogh de broers wou beschermen en zichzelf al lang een grote last vond voor zijn broer Theo, verwelkomde hij de dood. Zo kwam aan al zijn miserie een einde."

Nieuwe interpretatie

Voor hun onderzoek deden Smith en Naifeh een beroep op het Van Gogh Museum in Amsterdam. Conservator Leo Jansen erkent dan ook het belang van Vincent van Gogh: The Life: "Deze nieuwe visie op de doodsoorzaak van Van Gogh is opzienbarend en zal aanleiding geven tot veel discussie", zegt hij. "Het is bovendien een erg rijk en vernieuwend boek. Maar voor ons het is weinig meer dan een zoveelste poging om de vele onduidelijkheden nader te bekijken, een nieuwe interpretatie van reeds bestaande bronnen en getuigenissen."

Een poging, dus, geen prestatie. "Rondom de zelfmoord van Van Gogh hebben altijd vragen bestaan, over elementaire dingen zoals de plaats van het onheil en waarom hij uitgerekend toen tot zelfmoord besloot", zegt Jansen. "Het is best mogelijk dat er iets anders is gebeurd dan tot nog toe aangenomen. Maar de bewijsvoering in dit boek is voor ons toch niet sterk genoeg om de oude interpretatie los te laten."

Hoe dan ook blijven meerdere vragen open die op hun beurt nadere beantwoording vragen, vindt de Van Gogh-expert. Jansen: "Zo zouden de daders of dader Van Goghs schilderspullen, die nooit zijn gevonden, na het ongeluk hebben verdonkeremaand. Maar dat maakte de situatie juist meer verdacht. Ook is het wapen nooit teruggevonden. Al met al vind ik het dus te voorbarig om op dit moment zelfmoord als doodsoorzaak terzijde te schuiven. Daarvoor zal, vrees ik, nieuw bewijsmateriaal nodig zijn. Na 120 jaar wordt die kans natuurlijk alleen maar kleiner."

Het is alvast niet de eerste keer dat een onthulling over het leven van Van Gogh tot wereldnieuws uitgroeit. Twee jaar geleden claimden twee Duitse historici bijvoorbeeld nog dat Paul Gauguin, bevriend schilder, Van Goghs oor afsneed. Met een zwaard.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234