Zondag 14/08/2022

Vincent was niet gek, hij wist precies wat hij deed en wou

Drie redacteurs hebben er vijftien jaar lang aan gewerkt en volgende week wordt het magnum opus feestelijk gepresenteerd: Vincent van Gogh - De brieven. Zes delen dik, groot formaat, rijkelijk geïllustreerd en voorzien van uitvoerige commentaar. Een monumentale uitgave die de brieven toont zoals ze oorspronkelijk waren en die enkele hardnekkige mythes uit de wereld helpt: Van Gogh was niet gek, en hij was niet arm. ‘Hij besefte niet dat zijn werk zo vernieuwend was. Hij wou vooral troost bieden met zijn schilderijen.’ door Eric Rinckhout

Vincent van Gogh. Geboren in 1853. Opgegroeid in een predikantengezin in Zundert, net over de Belgische grens. Kunsthandelaar in Den Haag en Londen, predikant in de Borinage, boerenschilder in Nuenen, academiestudent in Antwerpen. Bloeit open in Parijs, zoekt het licht in het Zuiden, snijdt zijn oorlel af in Arles, laat zich interneren in Saint-Rémy-de-Provence.Op 27 juli 1890 schiet hij zich een kogel door de borst, ergens in de velden van Auvers, een dorp ten noorden van Parijs. Twee dagen later, kort na middernacht, sterft hij. Hij is 37. Volgens zijn broer en toeverlaat Theo waren zijn laatste woorden: “La tristesse durera toujours”. Aan de droefheid komt nooit een einde.De brieven van Vincent van Gogh hebben een wereldwijde reputatie, net als zijn schilderijen. Vincent was een revolutionaire schilder, maar vooral zijn korte en bewogen leven, zijn zelfmoord en enkele hardnekkige mythes over zijn ‘gekte’ en zijn ‘afgesneden oor’ wekken bij het publiek grote nieuwsgierigheid. In zijn brieven komt de schilder aan het woord: als ooggetuige van zijn tijd, zijn eigen leven en zijn artistieke ontwikkelingen. Vincent was een verwoede brievenschrijver, je kunt nauwelijks dichter bij hem komen dan in zijn brieven.“In de uitgave staan 902 brieven van en aan Van Gogh”, zegt Nienke Bakker, kunsthistorica en wetenschappelijk medewerkster aan het Van Gogh Museum in Amsterdam. Zij stapte zeven jaar geleden in het project en werkte samen met Leo Jansen en Hans Luijten, allebei neerlandici. De twee heren waren er van het begin af bij: zij hebben vijftien jaar, sinds 1994, aan de brieveneditie gewerkt.“Van die brieven zijn er 819 door Van Gogh zelf geschreven, waarvan 658 gericht aan zijn broer Theo. Vincent bewaarde in principe heel weinig, dat is de reden waarom we niet veel brieven hebben die aan hem gericht zijn: 83 brieven, waarvan de helft door zijn broer Theo is geschreven.”Er zijn nogal wat brieven verloren gegaan, vermoedelijk moeten er meer dan tweeduizend zijn geweest.Een nieuwe brievenuitgave drong zich op omdat de Engelse en Franse edities teruggaan op een Nederlandse editie van 1952. “Voor de Nederlandse lezer was het iets beter”, aldus Nienke Bakker. “In 1990 had het Van Gogh Museum nog een uitgave met nieuwe vertalingen gemaakt en daarin werden twintig nieuw ontdekte brieven opgenomen. Maar toen al was de behoefte voelbaar om een editie te maken die wetenschappelijk verantwoord en volledig geïllustreerd was en terug naar de bron ging.”“In de verschillende uitgaven stonden verkeerde vertalingen en verkeerde interpretaties.”

Aanpak van website op papier

“Inmiddels zijn er een stuk of tien brieven bij gekomen, waaronder één echt belangrijke van Van Gogh aan zijn toenmalige baas Tersteeg bij de Haagse kunsthandel Goupil & Co, een brief uit 1877.” De brief is opmerkelijk omdat Vincent stilstaat bij het doodgeboren kindje, ook met de naam Vincent, dat moeder Van Gogh een jaar voor de geboorte van de schilder ter wereld bracht.“We hebben de dateringen van alle brieven opnieuw bekeken en beargumenteerd, de volgorde veranderd en de samenstelling van brieven gewijzigd, want sommige bladen bleken niet bij elkaar te horen. Als een brief geen datum heeft, moet je op de inhoud afgaan. Als Van Gogh schrijft dat hij een artikel in een krant heeft gelezen of dat het die dag heeft geregend, dan gingen wij op zoek. Dat is nooit eerder op zo’n schaal gedaan.“Alles wat hij noemt in de brieven beelden we af, bij elke brief opnieuw: de eerste keer groot, de volgende keren op postzegelformaat. Zo moet je niet heen en weer bladeren. Dat is een revolutionaire aanpak, dankzij de uitgever Mercatorfonds. De aanpak als van een website, maar dan op papier. In één oogopslag zie je waar Van Gogh mee bezig is. De annotaties hebben we in het boek beknopt gehouden, op de website bieden we de hele argumentatie (zie kader). Maar als je de brieven rustig achter elkaar wilt lezen, als één geheel, dan heb je het boek nodig.”

Enorme energie

Van Gogh schreef zijn brieven in het Nederlands en het Frans. In de Nederlandse editie is het Nederlands van Van Gogh zoveel mogelijk behouden: de oude spelling, ‘gij’ en ‘u’, en zijn typische gebruik van de gedachtestreep en de ampersand. “Er is een breuk met de oorspronkelijk Franstalige brieven”, aldus Nienke Bakker. “Die hebben we naar hedendaags Nederlands vertaald. We hebben geen poging ondernomen om zijn Nederlands te imiteren, dat zou lachwekkend zijn geweest.”Door zijn brieven komen we heel dicht bij de mens Van Gogh. “Jammer dat we maar tien brieven uit Parijs hebben”, zegt Bakker. “Hij zat in een omgeving waar zoveel gebeurde, waar hij zoveel discussieerde met kunstenaars. Vincent en zijn broer Theo waren toen echter samen, er was dus geen behoefte aan correspondentie. In latere brieven blikt hij gelukkig op die periode terug. Hij blijft contact houden met kunstenaars als Emile Bernard en Paul Gauguin, en blijft hen schrijven over zijn werk en zijn plaats in de moderne kunst.”Over zijn plaats in de kunst is hij bescheiden, zegt Bakker. “Monet had het landschap vernieuwd, Vincent vond dat dat ook moest gebeuren voor het portret. Hij zag zichzelf dat niet doen en reserveerde die voortrekkersrol voor Gauguin. Zelf dacht hij dat hij wat in gang kon zetten waarop de volgende generatie zou kunnen voortbouwen. In Arles is hij nog vol vertrouwen, enthousiasme en ideeën. Dat verandert daarna: als hij in de inrichting in Saint-Rémy zit, denkt hij dat zijn rol beperkt zal zijn en vindt hij dat hij gefaald heeft.”Hoe schrijft Van Gogh over die moeilijke periode, met de vlagen van zinsverbijstering? “Voor alle duidelijkheid: hij kiest er zelf voor om naar Saint-Rémy te gaan. Hij overlegt dat ook”, antwoordt Nienke Bakker. “Hij kan niet meer in zijn huis in Arles blijven, want de buren willen hem weg. Hij durft het niet aan om ergens anders op zijn eentje te gaan wonen. Er zijn herhaaldelijk aanvallen: dan weet hij niet wat hij doet. Hij is bang dat dat weer gaat gebeuren.“Als hij schrijft, is hij altijd lucide en helder, maar over die aanvallen zelf zegt hij niet veel. Hij kan zich dat achteraf ook moeilijk herinneren. We weten uit dokters- en getuigenverslagen dat hij dan wartaal uitslaat, niet aanspreekbaar is en zich probeert te vergiftigen door verf te eten en terpentine te drinken. Ook over zijn oor schrijft hij niet veel. Alleen dat hij zichzelf verwond heeft, een slagader geraakt heeft en totaal in de war was.“Maar het beeld van Van Gogh als waanzinnige? Dat beeld geven de brieven absoluut niet. Als hij schreef en als hij schilderde, was hij volkomen bij zijn verstand. Er waren momenten waarop hij de weg kwijtraakte, maar hij was niet gek. Integendeel, hij wist precies wat hij deed.”Het beeld van Vincent dat Nienke Bakker uit de brieven krijgt, is er een van ‘enorme energie’: “Dat is het eerste wat bij mij opkomt. Een grote gedrevenheid, hij doet geen toegevingen. Dat geldt voor alles, ook als hij predikant is. Hij gaat recht op zijn doel af, alles moet ervoor wijken. Ongelooflijk eigenzinnig, gedreven en doordravend. Hij moet een heel vermoeiende man zijn geweest, lastig voor zichzelf en voor zijn omgeving. Samenleven met Van Gogh moet niet gemakkelijk zijn geweest. Hij weet nooit van ophouden, hij gaat maar door. Er zijn ook al in de Hollandse periode brieven aan Theo waarin eindeloos gediscussieerd wordt. En hij had een conflictueuze verhouding met zijn vader: die wou Vincent trouwens toen al laten opsluiten, rond 1880.“Zijn gedrevenheid uit zich ook in zijn kunst: hij kon aanvankelijk helemaal niet tekenen en toch zet hij door, eindeloos, tot het lukt. Dat is bewonderenswaardig.”De overgang van predikant naar kunstenaar vindt Bakker niet onlogisch: “Het is een langzame evolutie, hij was er al lang mee bezig. Hij wou de mensen iets geven, hun leven mooier maken. Eerst met het geloof, daarna met zijn kunst. Hij blijft een predikant, ook in zijn kunt. Hij zegt dat zelf: ‘Ik wil mensen troost geven met mijn kunst, ik wil verlichting brengen in de moeilijke dingen van alledag’.”Besefte hij dat zijn kunst revolutionair was? “Vincent was vrij bescheiden. Hij wist wel dat hij met iets nieuws bezig was, maar niet dat het zo vernieuwend was. Als er al een artikel verscheen over zijn werk, vond hij dat al gauw te veel eer. Hij relativeerde het, schatte Gauguin veel hoger in. Hij is, naar het einde toe, heel onzeker, hij twijfelt. Dat heeft ook met zijn ziekte te maken: hij voelde dat hij niet meer zoveel kon presteren. In Arles schilderde hij op het toppunt van zijn kunnen, dat kon hij daarna niet meer. Bovendien wist hij nooit hoe lang de volgende aanval op zich zou laten wachten. Soms ging het maanden goed, vervolgens was hij twee weken van de wereld. Dat moet heel bedreigend zijn geweest.”De diagnose van de arts in Saint-Rémy was dat het om epilepsie ging, maar men behandelde hem niet. “Hij kreeg wisselbaden, geen medicijnen. Als therapie probeerde hij zoveel mogelijk te werken.”

Hardnekkige mythes

Er bestaan nog enkele hardnekkige mythes over Vincent, behalve zijn zogenaamde krankzinnigheid. Zo zou hij tijdens zijn leven niet één schilderij hebben verkocht. Inmiddels weten we dat de Belgische schilderes Anna Boch in 1888 De rode wijngaard kocht op de tentoonstelling van Les Vingt in Brussel. Ze betaalde er 400 frank voor. “Er zijn tijdens zijn leven enkele schilderijen verkocht, niet veel en voor weinig geld. Maar hij stond op het punt om door te breken, zijn werk zat in tentoonstellingen, en er verschenen belangrijke artikels over in Mercure de France. Van Gogh werd gezien als een voortrekker en hij was daarvan op de hoogte. In dat perspectief is zijn zelfmoord niet te verklaren, dat moet echt in een vlaag van zinsverbijstering zijn gebeurd. Ook in zijn laatste brieven zijn er geen aanwijzingen daarvoor. Hij maakte zich wel zorgen over de toekomst, maar hij was weer heel hard aan het schilderen: elke dag een schilderij.”Die andere mythe, dat hij arm was, klopt evenmin. “Hij had veel geld te besteden, Theo stuurde hem regelmatig een toelage”, zegt Bakker. “Voor zichzelf kocht hij niets, maar hij maakte zijn geld meteen op aan doek en verf. Ook zijn modellen moest hij betalen. We hebben uitgerekend dat hij twee keer zoveel te besteden had als de postbode Roulin (een van zijn modellen in Arles, ER) en diens hele gezin.”Een andere mythe die ontkracht wordt, is die van de in het wilde weg werkende kunstenaar die de verf zomaar op het doek zwiert. “Dat klopt helemaal niet. Hij pakte dat erg methodisch en systematisch aan. Hij had een idee, maakte een schets, dan een grotere olieverfschets en hij bedacht de kleuren. Voordat hij De aardappeleters schilderde, maakte hij vijftig koppen en schetsen. Hij ging heel planmatig te werk. Nee, het beeld dat ooit in de film werd opgehangen klopt totaal niet (‘Lust for Life’ uit 1956 met Kirk Douglas als Vincent, ER).”Dat geldt evenzeer voor zijn lectuur. Vincent was een gedreven, systematische lezer. “Hij haalde daar inspiratie uit voor zijn werk. Emile Zola ontdekte hij en las hij helemaal, in het Frans. Hij had een groot gevoel voor taal, dat zie je aan zijn Franse brieven. Hij was een autodidact als schrijver én als kunstenaar. Wat een enorme doorzetter moet die man zijn geweest.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234