Maandag 18/10/2021

AchtergrondCoronavirus

Vleermuis? Of toch een labo? De WHO moet dringend weten waar corona vandaan komt

Een markt waar onder meer dode dieren verkocht worden in China. De waarschijnlijkste optie blijft dat het virus van een dier tot bij de mens kwam, al dan niet via een tussendier. Beeld LightRocket via Getty Images
Een markt waar onder meer dode dieren verkocht worden in China. De waarschijnlijkste optie blijft dat het virus van een dier tot bij de mens kwam, al dan niet via een tussendier.Beeld LightRocket via Getty Images

Waren het vleermuizen of kwam het coronavirus uit een labo? Ook een Amerikaans rapport brengt geen definitief antwoord terwijl de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) een tweede onderzoek lanceert. ‘De tijd dringt, want de biologische sporen vervagen nu snel’, schrijven wetenschappers in Nature.

Terwijl velen al in een postcoronasfeer leven, bijten wetenschappers en diplomaten nog altijd de tanden stuk op de vraag waar het coronavirus Sars-CoV-2 vandaan komt. Anderhalf jaar na het begin van de pandemie is de kwestie nog niet opgehelderd.

“Pas als we de oorsprong kennen, kunnen we inschatten hoeveel risico we lopen dat zoiets opnieuw gebeurt”, zegt viroloog Philippe Lemey (KU Leuven). “Het kan ook helpen om maatregelen te treffen om dat risico te minimaliseren.”

De eerste taak van de ‘virusdetectives’ was om uit te zoeken van bij welke diersoort het virus, al dan niet via een tussensoort, tot bij de mens kwam. Met als bijkomende vraag of de wildedierenmarkten in Wuhan, waar de eerste menselijke besmettingen opdoken, daar een rol in speelden.

Dat is al een enorme kluif, maar het is allemaal nog ingewikkelder geworden. De vraag of het virus niet uit een lab is gelekt – wat eerst een complottheorie van Donald Trump leek – wordt steeds ernstiger genomen sinds wetenschappers in mei in een brief opriepen die hypothese niet te negeren. In januari probeerde een eerste missie van de WHO in China de oorsprong van het coronavirus te achterhalen. Peter Embarek, de chef van die missie, heeft recent op de Deense tv verklaard dat de labtheorie ‘waarschijnlijk’ is.

Ook heeft een van de drie Amerikaanse inlichtingendiensten volgens The Washington Post informatie die toont hoe vlak voor de corona-uitbraak drie medewerkers van het Wuhan Instituut voor Virologie met klachten aan de luchtwegen in het ziekenhuis belandden.

‘Verkeerd vertaald’

Maar in die Amerikaanse krant stelt Embarek nu dat zijn Deense commentaren deels “verkeerd vertaald zijn”. En in een nieuw rapport in opdracht van Amerikaans president Joe Biden komt die ene inlichtingendienst samen met twee andere inlichtingenbureaus tot de conclusie dat ze het niet eens zijn en dus niet eenduidig kunnen antwoorden op de vraag of het virus uit een Chinees lab kwam.

Wetenschappers uit het WHO-team dat naar China trok, dringen erop aan haast te maken met vervolgonderzoek. Dat doen ze in een publicatie in het wetenschappelijke topblad Nature.

“Onze tijd raakt op”, schrijven viroloog Marion Koopmans (Erasmus MC) en haar collega’s. “Antistoffen verdwijnen, waardoor we almaar minder stalen kunnen verzamelen van mensen die voor december 2019 besmet raakten.”

Onderzoekers Marian Koopmans (rechts) en Peter Ben Embarek (centraal) tijdens de presentatie van de eerste WHO-missie naar Wuhan begin dit jaar. Beeld AP
Onderzoekers Marian Koopmans (rechts) en Peter Ben Embarek (centraal) tijdens de presentatie van de eerste WHO-missie naar Wuhan begin dit jaar.Beeld AP

Ze vinden het positief dat de WHO nu een tweede fase van het onderzoek inzet, waarbij ook buiten China gegevens verzameld worden. Dat zal gebeuren vanuit een nieuwe WHO-afdeling. Maar omdat de oprichting tijd vergt, roepen Koopmans en co. op “sneller te gaan”. Dat wordt allesbehalve eenvoudig. Het wetenschappelijke speurwerk raakt meer dan ooit overschaduwd door politieke strijd.

De WHO-missie kreeg eerder de wind van voren omdat ze concludeerde dat de labtheorie ‘erg onwaarschijnlijk is’. In Nature benadrukken ze nu dat ze de hypothese wel degelijk meenamen in hun analyse. Maar ze “betreuren” dat velen die voorstellen als ‘even waarschijnlijk’ als de aanname dat het virus van dieren tot bij de mens kwam.

China ergert zich

China is steeds meer geërgerd door de labohypothese en weigert ruwe data uit de laboratoria in Wuhan vrij te geven. Daardoor kan de hypothese ontkracht noch bevestigd worden en zwellen de verdachtmakingen aan. Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken propageert dat het virus net uit het Amerikaanse onderzoekscentrum Fort Detrick is ontsnapt, bericht The New York Times. Staatsmedia promoten een rapnummer waarin dat wordt gesuggereerd.

Door al dat geopolitieke gehakketak zien verschillende toppers het niet zitten om deel te nemen aan de wetenschappelijke missie, zegt WHO-topvrouw Maria Van Kerckhove tegen Science. “Begrijpelijk”, reageert Kevin Ariën, viroloog bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde. “Als je geen toegang krijgt tot essentiële data, kun je je werk niet doen.”

De vraag of het virus toch niet ontsnapt is uit een laboratorium zoals het Wuhan Institute of Virology is nog niet helemaal van tafel. Beeld REUTERS
De vraag of het virus toch niet ontsnapt is uit een laboratorium zoals het Wuhan Institute of Virology is nog niet helemaal van tafel.Beeld REUTERS

Net zoals Koopmans en vele anderen acht Ariën de kans op een opzettelijke verspreiding uit een labo niet onbestaand, maar wel erg klein. “Het is niet uitgesloten dat iemand in een lab dat coronavirussen onderzoekt per ongeluk besmet raakte en de pandemie zo begon”, zegt hij. “Maar met wat we wel al weten, is het nog veel aannemelijker dat Sars-CoV-2 via een diersoort tot bij de mens kwam.”

Zo gaat het namelijk bijna altijd. Ook bleek al dat er tijdens de uitbraak in Wuhan op grote schaal illegaal werd gehandeld in zeker 38 soorten exotische dieren.

Of we ooit echt zullen weten hoe het precies is gegaan, is zeer de vraag. “Die kans acht ik klein”, zegt Ariën. “Het kan ook nog lang duren. Voor ebola, dat al veertig jaar mensen doodt, weten we nog altijd niet via welk dier het virus tot bij de mens komt.”

Toch wil dat niet zeggen dat we de zoektocht naar de oorsprong van de coronapandemie niet moeten voortzetten. Ariën: “Zelfs als we het ultieme antwoord niet vinden, is het zeker zo dat we ondertussen veel leren over welke coronavirussen waar en bij welke soorten zitten. Die kennis kan helpen in de strijd tegen toekomstige pandemieën.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234