Dinsdag 05/07/2022

VOC was eerste multinational ter wereld

De Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werd precies vier eeuwen geleden opgericht. In verschillende plaatsen, voornamelijk in Nederland, wordt gedurende het hele jaar aandacht besteed aan dat feit. De VOC, de eerste multinational ter wereld, had haar oorsprong in de Republiek der Nederlanden. Maar de invloed van de Zuidelijke Nederlanders, ofwel Vlamingen, op de compagnie was van onschatbare waarde.

Utrecht / Van een medewerker

Evert-Jan Pol

De Spanjaarden veroverden in 1585, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, de stad Antwerpen. Hierdoor vielen de Verenigde Nederlanden uit elkaar. De Zuidelijke Nederlanden, het huidige Vlaanderen, bleef onder Spaans bewind. Het noorden, het huidige Nederland, vormde in 1588 de Republiek der Nederlanden (overigens pas in 1648 erkend).

Aan het eind van de zestiende eeuw kregen kooplieden in deze republiek de mogelijkheid peper en specerijen uit Azië te importeren. Dat omdat de Portugezen niet langer in staat waren Europa van voldoende peper en specerijen te voorzien. Er ontstonden zogenaamde voorcompagnieën; bedrijven die schepen uitrustten om de vaart op Azië te ondernemen. In de periode 1595 tot 1602 waren er in Holland en Zeeland acht verschillende voorcompagnieën. Door de zware concurrentie tussen de Zeeuwse en Amsterdamse voorcompagnieën dreigde het succes op den duur in gevaar te komen. Het bestuur van de Republiek, de Staten-Generaal, dwong de verschillende kooplieden daarom tot samenwerking. Dat resulteerde op 20 maart 1602 in de oprichting van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC).

De VOC wordt gezien als de eerste Naamloze Vennootschap, omdat ze een in aandelen verdeeld kapitaal had. Maar de aandelen werden familiaal verdeeld en werden niet op de markt verhandeld. De VOC groeide in de loop der jaren uit tot de eerste multinational ter wereld, met op het hoogtepunt 20.000 werknemers in vele landen. "De structuur van de VOC heeft model gestaan voor compagnies in andere landen", zegt Jan Parmentier, docent overzeese en maritieme geschiedenis aan de Universiteit van Gent.

De VOC was niet puur een handelsonderneming. De compagnie had ook andere, minder fraaie gezichten. Zo had ze volgens Parmentier de vrijheid gebieden te annexeren. En dat deed ze volop. Als eerste werd Ambon veroverd op de Portugezen. Later volgde onder meer Jakarta, dat werd omgedoopt tot Batavia. Tijdens de aanwezigheid van de Nederlanders in het Verre Oosten gebeurden er dingen die het daglicht niet altijd konden verdragen.

In 1623 beschuldigde de VOC enkele Engelse kooplieden op Ambon van samenzwering tegen de compagnie. Ze werden opgehangen. Deze episode staat bekend als de Ambonse Moord. Een nog grotere wandaad had plaats op Batavia in 1740. Ditmaal waren de Chinezen het slachtoffer. De Nederlanders verdachten hen van smokkel met de Spanjaarden. Als straf werd een groot deel van de Chinese wijk uitgemoord.

De Oost-Indische Compagnie speelde een belangrijke rol in de Tachtigjarige Oorlog. In de oprichtingsakte werd opgenomen dat de VOC in opdracht van de Republiek zoveel mogelijk schade moest toebrengen aan de Portugese en Spaanse belangen in Azië. Een belangrijke voorwaarde voor vrede tussen de Republiek der Nederlanden en Spanje was dan ook de terugtrekking van de VOC uit Azië. Het tussentijdse bestand van 1609 tot 1621 liep stuk op de weigering van de Nederlanders daaraan te voldoen, aldus Parmentier.

Parmentier is een van de organisatoren van het tweedaagse symposium De VOC over de grens, dat op 20 en 21 juni wordt gehouden in Antwerpen en Vlissingen. Een onderwerp dat op het symposium wordt aangesneden, is de rol van de Zuidelijke Nederlanders binnen de VOC. Die rol was volgens Parmentier aanzienlijk. Na de val van Antwerpen in 1585 ontvluchtten veel mensen de Zuidelijke Nederlanden. Velen kwamen terecht in de Noordelijke Nederlanden. Onder hen Petrus Plaetevoet en Simon Stevin.

Plaetevoet (1552-1622) werd onder de naam Petrus Plancius een van de meest gezaghebbende geografen en cartografen van zijn generatie. Hij stelde zijn uitgebreide kennis ter beschikking van de VOC. Zijn zeekaarten droegen daarom bij aan het grote succes van de onderneming. Plancius was ook een belangrijk adviseur van de compagnie. Bovendien leidde hij officieren op tot navigators.

Stevin (1548-1620) beschreef in zijn boek De Havenvinding uit 1599 hoe men een plaats op aarde kan bepalen aan de hand van de geografische breedtegraad en de magnetische afwijking van de kompasnaald. Deze techniek bleek ook erg belangrijk voor de compagnie. Hierdoor kon de VOC haar handelsmonopolie tussen West-Europa en het Verre Oosten behouden.

Het lijkt bijna of de VOC zonder de inbreng van Plaetevoet, Stevin en andere Zuidelijke Nederlanders nooit zo groot zou zijn geworden als ze was. Parmentier vindt dat iets te sterk uitgedrukt. "Maar", zegt hij, "zonder de Zuidelijke Nederlanders had het succes zeker langer op zich laten wachten."

VOC-jaar, enkele evenementen

* De kleurrijke wereld van de VOC, 16 maart t/m 27 oktober, Nederlands Scheepvaartmuseum Amsterdam en Maritiem Museum Rotterdam, www.scheepvaartmuseum.nl en www.maritiemmuseum.nl.

* Zuid-Afrika op de kaart: de Atlas Gordon, 13 april t/m 14 juli, Rijksmuseum Amsterdam, www.rijksmuseum.nl. Deze expositie toont achttiende-eeuwse tekeningen van Zuid-Afrika van de Schotse VOC-officier Robert Gordon.

* Met Passer en Kompas: Zuid-Nederlands kapitaal en kennis als 16de-eeuwse bouwstenen voor de VOC, 24 april t/m 18 september, Museum Plantin- Moretus Antwerpen.

* De VOC in Vlaanderen en Zeeland, doorgeefluik van handel en kennis, 27 april 2002 t/m 12 januari 2003, Maritiem MuZEEum Zeeland, Vlissingen, Nieuwendijk 15, tel. 0031/118/41.24.98, www.lampsinshuis.nl In deze tentoonstelling staat onder meer de invloed van de Vlaamse migratie op de VOC centraal. Deze expositie is te zien in een onderdeel van de rijkste rederswoning van Zeeland, gebouwd door de Vlaming Lampsins.

* Rondwandeling langs VOC-planten, mei-oktober, Hortus Botanicus Leiden, www.hortusleiden.nl.

Invloed van Zuidelijke Nederlanders (Vlamingen) op compagnie was enorm

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234