Dinsdag 27/09/2022

NieuwsInsectenrijk

Voelen insecten dan toch pijn?

‘Hommels kunnen een afweging ­maken, en een onaangename prikkel ­verdragen voor een hoger doel.’ Beeld Getty Images/EyeEm
‘Hommels kunnen een afweging ­maken, en een onaangename prikkel ­verdragen voor een hoger doel.’Beeld Getty Images/EyeEm

Volgens nieuw onderzoek reageren hommels complexer ­op onaangename prikkels dan gedacht. ‘Geef insecten het voordeel van de twijfel.’

Dieter De Cleene

Insecten reageren puur reflexmatig op pijnprikkels, en beleven pijn niet zoals wij dat doen. Dat is een gangbare opvatting onder biologen, die zich onder meer baseren op het feit dat insecten niet over een centraal zenuwstelsel beschikken. Maar klopt dat wel? Een ingenieuze studie werpt een nieuw licht op de zaak.

Britse onderzoekers gaven hommels in het lab de keuze tussen een suikeroplossing met veel of weinig suiker. Na een proefrondje verkozen ze - nogal wiedes - de zoetste oplossing. Vervolgens verhitten de wetenschappers het platform onder de voederbakjes met de meest geconcentreerde oplossing tot een voor de diertjes erg oncomfortabele 55 graden Celsius. Onder de flauwe suikeroplossing bleef het de insecten koel onder de voeten. Desalniettemin opteerden de hommels voor het straffe spul, melden de onderzoekers in het vakblad Proceedings of the National Academy of Sciences. Daarmee is volgens de wetenschappers aangetoond dat hommels in staat zijn een afweging te maken, en een onaangename prikkel te verdragen voor een hoger doel.

Wat leert ons dat? “Dit gedrag is consistent met het vermogen om pijn te ervaren”, schrijven de onderzoekers. “Deze studie laat zien dat hommels op een vergelijkbare manier op een schadelijke prikkel reageren als wij”, licht auteur Matilda Gibbons (Queen Mary University of London) toe. “Net zoals wij kunnen beslissen om een onaangenaam hete kom soep toch vast te houden, en de reflex om hem te laten vallen te onderdrukken. Hun gedrag overstijgt een simpele reflex.”

Niet onomstotelijk bewezen

Toch is dit geen ‘formeel bewijs’ dat de insecten ook echt pijn lijden, voegen de wetenschappers eraan toen. “Het is gedrag dat je verwacht bij dieren die pijn voelen”, zegt Gibbons. “De dieren wegen voor- en nadelen af, en dat kan alleen maar als je je bewust bent van de nadelen. Als wij mensen ons daarvan bewust zijn, spreken we van pijn. Maar dat deze dieren echt pijn voelen, is hiermee niet onomstotelijk bewezen.”

Dat heeft te maken met het feit dat pijn per definitie een persoonlijke, subjectieve ervaring is. “We kunnen nooit helemaal zeker zijn dat iemand anders dan wijzelf pijn voelt”, zegt Gibbons. “Andere mensen kunnen ons dat zeggen. Dieren kunnen dat niet, en dus moeten we afgaan op indicaties, zoals gedrag dat we bij mensen associëren met pijn.”

Volgens de officiële definitie van de International Association for the Study of Pain (IASP) is pijn “een onaangename, zintuiglijke en emotionele ervaring”. “Dat emotionele luik is bij lagere diersoorten zoals insecten moeilijk te bevestigen”, zegt pijnexpert Bart Morlion (UZ Leuven).

Morlion stelt wel vast dat er steeds meer overeenkomsten aan het licht komen tussen ongewervelden en ‘hogere’ dieren, zoals zoogdieren, waarvan we wel weten dat ze pijn ervaren. Zo toonde onderzoek aan dat ook heremietkreeften, die lege schelpen of slakkenhuizen bewonen, niet louter reflexmatig reageren op pijn. Britse wetenschappers stelden vast dat er hogere stroomstoten nodig zijn om de diertjes uit een schelp te jagen waar ze erg aan gehecht zijn, wat erop wijst dat ook de kreeften een afweging maken.

“We weten ook dat insecten net als zoogdieren over stoffen beschikken om pijnprikkels te dempen”, zegt Morlion. Australische wetenschappers stelden dan weer vast dat fruitvliegen waarbij ze één pootje verwondden, nadien overgevoelig reageerden wanneer hun pootjes werden blootgesteld aan warmte. De onderzoekers besluiten daaruit dat de vliegen ook in staat zijn chronische pijn te lijden. “Hoewel het fenomeen te vergelijken is met wat we zien bij chronische pijnpatiënten, is dat toch een brug te ver”, vindt Morlion. “Het draait telkens uit op dezelfde discussie, die we wellicht nooit zullen kunnen beslechten. Maar hoe meer processen je bij dieren ontdekt die we kennen van bij de mens, hoe aannemelijker het wordt dat ze tot een vergelijkbare pijnbeleving in staat zijn.”

We komen van ver. De Franse filosoof René Descartes was ervan overtuigd dat dieren zielloze machines zijn, niet in staat te lijden. Inmiddels weten we beter en wordt de lijst dieren waarvan we weten dat ze in staat zijn pijn te lijden steeds langer. Tot in de jaren 1980 (!) was het de gewoonte baby’s zonder verdoving te opereren, omdat wetenschappers ervan uitgingen dat hun zenuwstelsel nog onvoldoende was ontwikkeld voor een volwaardige pijnervaring. Is het dan niet plausibel dat de gangbare visie op insecten als gevoelloze robotjes ook de bal misslaat?

Dat het zenuwstelsel van insecten anders in elkaar zit dan dan van mensen en andere zoogdieren, is volgens Gibbons alvast geen garantie dat ze geen pijn ervaren. “Insecten beschikken over receptoren om schadelijke prikkels te detecteren, neuronen die die informatie naar het brein sturen, en hersengebieden die op die prikkels reageren en eruit kunnen leren”, zegt Gibbons. “We begrijpen nog niet precies hoe ons zenuwstelsel pijn genereert, dus kunnen we op basis van de kennis over het menselijk zenuwstelsel niet uitsluiten dat ook insecten pijn ervaren.”

Volgens de Britse onderzoekers hanteren we maar beter het voorzorgsprincipe. “Geef insecten het voordeel van de twijfel”, zegt Gibbons. “Dat kunnen we doen door rekening te houden met hun potentieel lijden en dat zoveel mogelijk te beperken.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234