Vrijdag 07/10/2022

Voor de allerlaatste keer: besmet poliovaccin niet oorzaak aids-epidemie

Hoe is het HIV bij de mens terechtgekomen? In ieder geval is het haast uitgesloten dat dat door een met een chimpanseevirus besmet poliovaccin gebeurde dat eind jaren vijftig massaal werd toegediend in toenmalig Belgisch Kongo. Het Wistarinstituut werd er in 1999 van beschuldigd zo de aids-epidemie op de wereld te hebben losgelaten. Vier nieuwe onafhankelijke onderzoeken in Nature en Science zetten die theorie op losse schroeven. Overgebleven restjes van dat vaccin bevatten geen spoor van chimpanseeweefsel, van het bewuste chimpanseevirus of van het HIV.

Voor de wetenschappelijke wereld is de poliovaccintheorie nu eindelijk de wereld uit. "We kunnen eindelijk verder doen met ons echte werk", zegt retroviroloog Simon Wain-Hobson van het Franse Pasteurinstituut, die meewerkte aan een van de studies, in een gesprek met De Morgen. De nieuwe resultaten bevrijden het polio-onderzoek van de smet die er jarenlang aan kleefde. Hoofdbeschuldigde was het Amerikaanse Wistarinstituut. Dat had eind jaren vijftig een experimenteel poliovaccin massaal toegediend aan kinderen in Centraal-Afrika. Een besmet poliovaccin, beweerde journalist Edward Hooper in 1999 in zijn boek The River, waardoor het HIV van chimpansees naar de mens oversloeg en aids aan zijn vernietigende werk kon beginnen. In zijn meer dan duizend pagina's dikke boek suggereerde Hooper dat het team destijds nierweefsel van chimpansees gebruikte om het vaccin aan te maken. Mensapen die besmet waren met het chimpanseevirus SIV dat haast identiek is aan de menselijke variant, het HIV. Hilary Koprowski en Stanley Plotkin, die eind jaren vijftig het polio-onderzoek leidden, hebben de beschuldigingen altijd met klem ontkend. Ze hielden vol dat ze geen mensapen maar Aziatische makaken gebruikten bij de productie van het vaccin. Die apensoort is van nature noch van SIV, noch van HIV drager. Dat het SIV van chimpansees oversprong naar de mens en zich vervolgens tot HIV ontwikkelde - en dat dat waarschijnlijk in Kongo gebeurde -, staat voor de meeste wetenschappers vast. Alleen gebeurde dat volgens hen op een natuurlijke wijze, tijdens het slachten van die mensapen na de jacht of wanneer een mens gebeten werd door een chimpansee. Niet door een besmet poliovaccin.

Het was niet de eerste keer dat de theorie geopperd werd. In 1992 pakte het blad Rolling Stone al uit met een gelijkaardig verhaal. Tom Curtis suggereerde toen dat het HIV voortsproot uit het SIV van Afrikaanse groene apen, maar die versie bleef niet lang overeind. Het SIV van de groene apen kun je immers hooguit een ver achterachterneefje van het HIV noemen. De kans is dus niet echt groot dat het HIV zich uit dat verre familielid ontwikkelde. The River weerleggen had meer voeten in de aarde.

Hooper bleef bij zijn beschuldigingen. Het was aan de wetenschap om het tegendeel te bewijzen, hoezeer men er ook van overtuigd was dat de hele theorie niet klopte. "Toen ik het boek las, dacht ik meteen: 'Ik weet dat ik dit kan ontkrachten'", zegt Simon Wain-Hobson. "Later moest ik echter toegeven dat ik niet meteen de fatale fout vond. Toen drong het tot me door dat we hier echt werk van moesten maken en met harde tegenargumenten moesten komen."

De nieuwe resultaten geven die. Drie onafhankelijke teams van het Franse Pasteurinstituut, het Britse Nationaal Instituut voor Biologische Standaarden en Controle (NIBSC) en het Duitse Max Planckinstituut in Leipzig onderzochten restanten van het oorspronkelijke poliovaccin. Ze bevestigen alledrie wat de voorlopige resultaten in september van vorig jaar al aantoonden: geen spoor van HIV, SIV of chimpansee-dna. Het enige dat de teams terugvonden was het poliovirus en... makakenweefsel. Dat wijst erop dat de gebruikte technieken wel gevoelig genoeg waren om het HIV of chimpanseeweefsel op te sporen, als dat al in de stalen had gezeten. Het strookt echter ook perfect met wat Koprowski altijd beweerd had. Bovendien werd in twee onafhankelijke onderzoeken berekend dat het HIV al bij de mens aanwezig was in 1931, een hele tijd voor de vaccinatiecampagne tussen 1957 en 1959. Een recente studie van professor Annemie Van Damme van het Rega-instituut van de KU Leuven stelt zelfs dat de overdracht van chimpansee naar mens gebeurde tussen 1700 en 1930.

Dat was echter nog geen bewijs volgens Hooper, die stelde dat de HIV M-variëteit, die verantwoordelijk is voor het merendeel van de aids-besmettingen, zich al bij de chimpansee ontwikkelde tot allerlei subtypes. Later zouden meerdere transfers die verschillende HIV M-broertjes en -zusjes bij de mens geïntroduceerd hebben via de poliovaccinatie. Een vierde studie van de universiteit van Oxford zet nu ook dat argument op losse schroeven. Hoofdonderzoeker Edward Holmes bekeek de genetische variatie van de huidige Kongolese HIV-subtypes en die is terug te voeren tot één bron: een mens en geen chimpansee.

De wetenschappers moeten wel toegeven dat ze Hoopers theorie nooit volledig kunnen ontkrachten. Ze kunnen hooguit negatieve bewijzen leveren dat ze geen HIV, SIV of chimpansee-dna vinden. Die zullen Hooper waarschijnlijk nog niet overtuigen. "Een stelling poneren en het daarna aan iemand anders overlaten om het tegendeel te bewijzen, is misschien iets voor de politiek", reageert Simon Wain-Hobson. "In de wetenschap moet je echter normaal gezien bewijzen leveren voor je theorie. En alle huidige resultaten spreken Hoopers theorie tegen." Edward Hooper zelf was niet bereikbaar voor commentaar.

Ironisch genoeg waren de nieuwe studies er nooit gekomen zonder Hoopers hulp. "Het was Hooper zelf die een dna-analyse eiste van gestockeerde stalen van het vaccin", schrijft doktor Robin Weiss van het Wohlvirion Centre in Londen in Nature. "Nu noemt hij de resultaten irrelevant, maar het is net andersom: mooie feiten maken een eind aan een lelijke theorie."

Retroviroloog Simon Wain-Hobson van het Franse Pasteurinstituut: 'We kunnen eindelijk verder doen met ons echte werk'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234