Maandag 26/09/2022

Waan je in Rusland nooit onaantastbaar

Een paar jaar geleden bepleitte hij nog een sterke staat als voorwaarde voor een goed zakenklimaat, nu zit hij in de cel omdat die staat hem te sterk bleek. Ruslands rijkste man, Michail Chodorkovski, zei het in 1996 nog zo: 'Om een grote onderneming te bouwen heb je steun nodig van de regering.' Weinigen wisten de banden met de macht zo gewiekst te bespelen als hij. Maar die tijd lijkt voorbij: in een titanenstrijd met het Kremlin heeft de multimiljardair voorlopig het onderspit gedolven.

Suzanna Jansen

Zijn arrestatie afgelopen zaterdag, tijdens een tussenstop op het vliegveld in Novosibirsk, kwam niet als een verrassing. De 40-jarige oliebaron had zijn hand overspeeld: in de aanloop naar de verkiezingen voor het parlement (in december) en voor de president (in maart) financierde hij onverholen de oppositiepartijen, links én rechts. Dat kon president Vladimir Poetin niet over zijn kant laten gaan. Toch is zijn gevangenneming meer dan een confrontatie tussen de rijkste en de machtigste man van Rusland. De val van Chodorkovski is onderdeel van een al langer woedende machtsstrijd tussen twee facties in het Kremlin: de belangenbehartigers van de oligarchenkliek, 'de Familie' genoemd, versus de siloviki, de sterke mannen die door Poetin uit de veiligheidsdiensten op invloedrijke posities zijn benoemd.

De high profile arrestatie raakt Rusland in zijn zorgvuldig opgebouwde imago van stabiel investeringsland. Want Chodorkovski, de oliemagnaat met een persoonlijk vermogen van 8 miljard dollar, is de laatste tijd in de westerse zakenwereld graag gezien. Reden: als hoofd van Yukos, de vierde oliemaatschappij ter wereld, was hij de eerste in Rusland die zijn bedrijf transparant maakte. Yukos verhult niet wie de eigenaren zijn, het conglomeraat keert werkelijk dividend uit op aandelen en publiceert bovendien jaarcijfers volgens de westerse boekhoudstandaard. En sinds de recente overname van het kleinere Sibneft voeren zowel ExxonMobil als ChevronTexaco onderhandelingen over een strategische deelname. 'A poster boy for the New Russia', noemde Newsweek hem deze zomer.

Tot voor kort leek Chodorkovksi onaantastbaar, omdat hij het gentlemen's agreement tussen Poetin en de oligarchen respecteerde: zolang de roofbaronnen zich buiten de politiek hielden, zou het Kremlin niet gaan wroeten in de herkomst van hun kapitalen. Wat er gebeurde met opstandige magnaten had hij kunnen weten.

Vladimir Goesinski was de eerste oligarch die de verpletterende macht van het Kremlin voelde. De eigenaar van Ruslands enige private tv-station NTV was in 2001 te kritisch over Poetin. Toen hij na bedekte en minder bedekte dreigementen geen bakzeil haalde, belandde de mediamagnaat achter de tralies. Hij kwam snel weer vrij: zodra hij onder dwang zijn concern aan het Kremlin-gezinde Gazprom had verkocht. Daarna restte hem niets anders dan een vlucht naar het buitenland.

Een soortgelijke behandeling trof Boris Berezovski, de 'grijze kardinaal' die beweert Poetin aan de macht te hebben geholpen, maar daarvan al snel spijt kreeg. Omdat hij zijn kritiek van de daken schreeuwde, werden er arrestatiebevelen tegen hem uitgevaardigd. Hij nam de wijk naar Londen, en toen daar onlangs een uitleveringsverzoek arriveerde wist hij net op tijd politiek asiel te verwerven.

Chodorkovski was dus gewaarschuwd toen hij zich eerder dit jaar in de verkiezingsstrategieën van het Kremlin besloot te mengen. De op het oog bescheiden man met zijn zachte stem hield zich ineens niet meer aan de regels. Waarom zocht hij bewust de confrontatie? Wat dreef hem ertoe alles op het spel te zetten?

Michail Borisovitsj Chodorkovski werd in 1963 in Moskou geboren als zoon van een joodse arbeidersvoorman. Hij groeide op in een kommoenalka: een gemeenschappelijk appartement waar hij met zijn ouders twee krappe kamers bewoonde. Als student scheikunde aan het prestigieuze Medelejev Instituut begreep hij precies wat belangrijk was voor zijn carrière: hij werd vice-voorzitter van de communistische jeugdbeweging Komsomol op zijn universiteit.

Zijn geluk bleek de timing: juist toen hij afstudeerde was Gorbatsjov de Sovjet-Unie aan het hervormen. Voor een ondernemende jongeman met lef en de juiste contacten lagen de kansen voor het oprapen. Het was de periode waarin winst maken, in het kader van 'zelffinanciering van staatsbedrijven', geen taboe meer was. Maar het systeem was er nog niet op ingesteld. Staatsorganen hadden alleen papieren roebels, een onderlinge rekeneenheid die verder waardeloos was. Dat virtuele geld inwisselen voor bruikbare contanten was verboden. Behalve voor de Komsomol.

Met een handvol vrienden richtte de jonge Chodorkovski 'centra voor wetenschappelijk-technische creativiteit' op, waar de staatsbedrijven op een slimme manier hun virtuele roebels lieten omzetten in klinkende munt. Hij startte ook een cafe, handelde in Franse cognac en verkocht importcomputers aan overheidsinstanties. De virtuele roebels die hij ontving zette hij om in cash, en die weer in harde valuta, waarbij hij ook nog eens speculeerde met het verschil tussen de officiële koers en die op de zwarte markt. In 1988, 25 jaar oud, behaalde Chodorkovski een jaaromzet van 10 miljoen dollar.

De Komsomol-leider wist feilloos wie hij te vriend moest houden en wie hij een percentage van de winst moest toestoppen. Naar verluidt onder patronage van de toenmalige premier Silajev, bemachtigde zijn 'wetenschappelijk-technische creativiteitscentrum' een licentie voor de eerste commerciële bank sinds de revolutie, Menatep. De bank groeide snel door speculatie met staatsgeld. Niet alle sovjetbureaucraten begrepen dat je winst kunt maken als je kapitalen beheert. Menatep werd de geautoriseerde bank voor de stad Moskou, en verwierf lucratieve deals van de federale overheid, zoals het doorsluizen van hulpgelden voor de schoonmaak bij Tsjernobyl.

Bij de grootscheepse privatiseringen deed Chodorkovski wat iedereen in zijn positie deed: zoveel mogelijk staatsbedrijven opkopen. Moest hij een miljoeneninvestering toezeggen, dan zegde hij die toe, om de afspraak even snel weer naast zich neer te leggen. Het is een van die deals uit 1994, met kunstmestfabriek Apatit, die van stal is gehaald als aanleiding om hem nu achter de tralies te zetten.

Zijn echte klapper kwam in 1995. In de aanloop tot de presidentsverkiezingen was Boris Jeltsin zo impopulair dat er een communistische overwinning dreigde. De oligarchen sloten een pact met het Kremlin om dat te vookomen. Ze leenden de staatskas enorme sommen geld voor het uitkeren van achterstallige pensioenen en salarissen. De kroonjuwelen uit de staatsindustrie golden als onderpand, maar zoals voorzien kon Moskou de leningen niet aflossen. Om aan geld te komen moesten de bedrijven worden verkocht aan de hoogste bieder. Bij de veiling van het olieconcern Yukos trad Menatep - hoe geriefelijk - op als organisator. Het was een schandaal, maar geen verrassing dat Menatep een ander bedrijf van Chodorkovski aanwees als de winnaar. De overige - hogere - bieders werden om technische redenen gediskwalificeerd. Zodoende kreeg de 'roofbaron' voor een fractie van de waarde een olieconcern in handen.

Daar was, volgens Chodorkovski zelf, niets mee mis. "In die dagen was iedereen in Rusland bezig met het vergaren van kaptiaal. Als er al wetten bestonden, dan werden ze niet strikt gevolgd", zo zei hij daarover. "Als je je te westers (lees: fatsoenlijk) gedroeg, werd je eenvoudig in stukken gescheurd en vergeten."

Tijdens de roebelcrisis van 1998 ging Menatep ten onder, maar Chodorkovski bleef overeind door zijn waardevaste oliebedrijf. De westerse schuldeisers van Menatep, met Yukos-aandelen als waarborg voor hun leningen, vonden plotseling een meedogenloze zakenman tegenover zich. Om te voorkomen dat ze hun deel in Yukos zouden opeisen dreigde hij met een aandelenemissie, waardoor hun bezit waardeloos zou worden. Ze hadden geen andere keuze dan genoegen te nemen met een fooi.

Het zijn dat soort trucs die de zakentycoon in het Westen een slechte naam bezorgden. Drie jaar geleden noemde The Guardian hem: 'The bad boy in Russian business.' Maar sinds die tijd, in het besef dat hij niet zonder buitenlandse investeerders kan, heeft Chodorkovski zichzelf herschapen tot een industrieel westerse stijl. Misschien is dat succes hem naar het hoofd gestegen?

Met zijn sponsoring dit jaar van de twee liberale partijen Jabloko en SPS én de communisten wist hij dat hij op ramkoers met het Kremlin lag. En Poetin liet zich niet onbetuigd. In juli verdween Chodorkovski's rechterhand Platon Lebedev achter de tralies wegens privatiseringsfraude. Er volgden invallen bij Yukos, zelfs in een door de firma gesponsord weeshuis. Maar in plaats van in te binden, gooide Chodorkovski olie op het vuur. Hij sprak van persvrijheid en kocht een krant op, wat op zich in Rusland al een politieke daad is, in het licht van de verkiezingen. Hij benoemde als hoofdredacteur de omstreden journalist Kiseljov, dezelfde die eerder het gezicht was bij het tv-station van de verbannen mediamagnaat Goesinski. Als klap op de vuurpijl dreigde hij de olietoevoer naar enkele regio's af te sluiten.

Waande Chodorkovski zich echt onaantastbaar? Terwijl politietroepen zijn hoofdkwartier doorzochten, zei hij op tv: "Mijn bedrijf heeft een enorm potentieel aan kracht en is bereid zijn verantwoordelijkheid te nemen. Dat verwachten we ook van de autoriteiten." Hij had kunnen weten dat zo'n oproep hem niet kon redden.

Meer dan eens heeft Chodorkovski beweerd dat hij niet naar het buitenland zou uitwijken, maar toen sliep hij nog gewoon op zijn compound in het elitedorp Zjoekovka bij Moskou. Een verslaggever van Forbes vergeleek het terrein eerder met een gevangenis: elke binnenkomende auto wordt met spiegels ook aan de onderkant gecontroleerd op explosieven, vanaf de metershoge omheining schijnen felle lampen, de bewakers hebben hun machinegeweer in de aanslag.

Toch is dat wat anders dan de notoir overbevolkte gevangenis Matrozenrust, waar Chodorkovski officieel tot 30 december in voorarrest zal blijven. Het Kremlin heeft laten weten dat hij is ondergebracht in het "luxueuze" cellenblok nummer 4, waar hij 15 vierkante meter deelt met twee "erudiete zakenlui". Er is een televisie van het merk Funai en een koelkast van Ardo. Het eerste pakketje dat de multimiljardair van thuis mocht ontvangen bevatte een trainingspak, sneakers en chocolade.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234