Zaterdag 02/07/2022

AchtergrondReligie

Waarom Kerstmis voor de kerk een ietwat problematisch verhaal is

Paus Franciscus kijkt toe hoe in het Vaticaan een kerststalletje ingericht wordt. Beeld Photo News
Paus Franciscus kijkt toe hoe in het Vaticaan een kerststalletje ingericht wordt.Beeld Photo News

Het kerstfeest is veel minder diep geworteld in de christelijke geloofsleer dan bijvoorbeeld Pasen. Misschien dat het mede daarom nog steeds zo populair is onder zowel gelovigen als niet-gelovigen. Pogingen om het af te schaffen liepen steevast stuk.

Sander van Walsum

Nog maar weinig mensen in het ontkerstende België verlangen naar een kerkgang. Behalve in de kerstnacht. Dan warmen zij zich plots wel in groten getale aan het dovende vlammetje van het christendom. Lange tijd hebben de kerken geworsteld met de vraag of ze blij moesten zijn met deze gelegenheidsbezoekers en of ze moesten voorzien in hun behoefte aan profane kerstromantiek. Uiteindelijk hielden ze het op het standpunt dat incidenteel kerkbezoek altijd nog te verkiezen was boven geen kerkbezoek.

Ironisch is het wel dat de kerken het best worden bezocht tijdens een hoogfeest dat door rechtgeaarde gelovigen lager wordt aangeslagen dan Pasen, Pinksteren en Hemelvaart. Niet alleen omdat de kern van het christelijke geloof meer besloten ligt in de kruisdood en de verrijzenis van Jezus dan in diens geboorte, maar ook omdat de kerk altijd met het kerstfeest in haar maag heeft gezeten.

Kerstmis is minder diep geworteld in de christelijke geloofsleer dan de andere hoogfeesten en is daardoor ook gevoeliger gebleken voor secularisering. En juist omdát Kerstmis vergaand is losgezongen van zijn christelijke oorsprong - die ook nog eens wordt betwist - kan het zich wereldwijd op zo’n grote populariteit verheugen, schreef de Duitse germanist Karl-Heinz Göttert in het boek Weihnachten, Biographie eines Festes (‘Kerstmis, biografie van een feest’).

Gruwel

De mensen, gelovig of niet, tonen zich zeer gehecht aan het feest. Getuige alleen al het feit dat pogingen om het af te schaffen telkens op resolute weerstand zijn gestuit. Kerkhervormer Maarten Luther maakte bezwaar tegen de ‘verwereldlijking’ waaraan het feest in zijn tijd, de vroege 16de eeuw, al ten prooi was gevallen. Dat Kerstmis, anders dan Pasen, meestal op werkdagen werd gevierd, was hem een gruwel.

Een gigantisch kersttafereel in Bolivia.  Beeld AP
Een gigantisch kersttafereel in Bolivia.Beeld AP

Maar zijn tijdgenoten waren er juist om die reden zo op gesteld. In Engeland ontketende Oliver Cromwell bijna een opstand met zijn verbod op kerstvieringen en andere residuen van het rooms-katholicisme. De Russen gingen het kerstfeest ondergronds vieren toen Stalin het in 1929 verbood. In het fascistische Italië raakte de kerstboom pas in zwang nadat Mussolini had geprobeerd hem in de ban te doen. De Duitsers gaven in de jaren dertig maar mondjesmaat gehoor aan de aansporing van Hitler om de ballen in hun boom te vervangen door nazisymbolen.

Voor toegewijde nazi’s was Kerstmis een weeïg elixer van christendom, burgerlijkheid en - het ergst van alles - pacifisme. Veteranen van de Eerste Wereldoorlog herinnerden zich nog waartoe dat kon leiden: verbroedering tussen Duitse en Britse soldaten tijdens de kerstdagen van 1914. Daarvan waren de nazi’s niet gediend. “Wij willen de vrede niet”, declameerde nazikrant Völkischer Beobachter in de kersttijd van 1925.

‘Heidens gebruik’

Ook in theologische zin is Kerstmis altijd “een problematisch feest geweest”, schrijft Göttert. Vandaar dat het de eerste eeuwen van de kerk niet, of hooguit op lokaal niveau, werd gevierd. Zo werd strijd gevoerd over de vraag of de viering van een geboorte - “een heidens gebruik” - wel passend was, en zo ja, op welke dag déze geboorte moest worden gevierd.

25 december had goede papieren omdat dit al een feestdag was in het Romeinse Rijk, en omdat de kerkvader Augustinus meende dat ‘de Heer zelf’ met de zonnewende kenbaar zou hebben gemaakt dat Zijn voorkeur uitging naar deze dag. Maar er waren ook argumenten voor een viering op 6 januari. Toen voor theologen kwam vast te staan dat de onbevlekte ontvangenis van Maria op 25 maart moet hebben plaatsgevonden, verschaften de wetten der natuur de voorstanders van 25 december een doorslaggevend argument.

De laatste week van het jaar roept hoe dan ook een kerststemming op, ook als ze die zelf niet zo zouden omschrijven. Dat hebben de pleitbezorgers voor 25 december destijds goed aangevoeld.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234