Woensdag 05/10/2022

Walter Pauli: de staatsgreep van het fait divers Zaterdag: Catherine Ongenae over het afscheid van Yasmine

at de Antwerpse Zoo de geboorte van een olifantje (“de eerste olifant ooit in België geboren”) aan media en publiek wil slijten: à la bonheur. Het is zelfs welgekomen reclame voor een internationaal kweekprogramma van Indische olifanten. Toch blijft er nog een verschil tussen een schattig nieuwsje, en de Kai-Mookmania in mei en juni. Toen ‘Baby K.’, zoals het olifantenkalf aanvankelijk ‘gedoopt’ werd, na een paar dagen de naam ‘Kai-Mook’ kreeg (na een bevraging via internet, natuurlijk) was dat meteen een nationaal evenement. Net zoals de geboorte - live per webcam te volgen, de eerste pasjes, of de trap van kuddematriarch Dumbo. Dat laatste was een primeur, met foto, op de voorpagina van Het Laatste Nieuws: “Piepend lag het kalfje op zijn rug en de toeschouwers hielden hun adem in.” Kai-Mook werd zelfs in het Antwerpse geboorteregister ingeschreven door burgemeester Patrick Janssens, kreeg Vlaams minister-president Kris Peeters als peter en toenmalig minister Patricia Ceysens als meter. Waarom Ceysens? Zoals die lui van LDD opmerkten, zuurtjes maar wel terecht: “Omdat de aandacht voor Kai-Mook netjes politiek verkaveld moest worden: één socialist, één christendemocraat, en dus ook één liberaal.” Aandacht, daar ging het natuurlijk om. Media-exposure, in dit geval in de laatste weken voor de Vlaamse verkiezingen. En ineens had de Zoo alles mee. Een uitgekiende marketing- en mediastrategie, een schattig ‘product’ (Kai-Mook werd ook al genomineerd als ‘product van het jaar’), het juiste seizoen met het gepaste weer (zonnig, zodat alleen al in het Hemelvaartsweekend 60.000 kijklustigen zich naar de Zoo repten). Dat is hetzelfde als de schreeuw ‘Succes!’ - hoofdletter en uitroepteken incluis -, en dan zijn de media overgeleverd. Goh, aan wat dan? Wel, aan het publiek natuurlijk. Aan het onderwerp ook: schattig, onschuldig, en mateloos populair. En wellicht ook aan onszelf. Als bij eender welk medium - weze het de redactie van een krant, een tijdschrift, een tv- of radiozender, en niet te vergeten een nieuwssite - lekker nieuws binnenloopt dat eruit ziet als ‘an offer you can’t refuse’ dan kunnen/willen wij dat ook niet meer weigeren.En hoe onbenulliger, hoe argelozer, hoe leuker, hoe onschuldiger, hoe vrijblijvender, samengevat: hoe minder problematisch, hoe sneller zo’n nieuwsje Nieuws wordt.

De uitgebreide familie

Kai-Mook is trouwens maar één telg van een steeds grotere familie. Het Antwerpse olifantenkalf is het zusje van Knut, de ijsbeer die in december 2006 in de Berlijnse dierentuin werd geboren, en inmiddels zowat de bekendste Duitser moet zijn. Of zouden er over Angela Merkel of Michael Schumacher de voorbije vier jaar misschien tien films gedraaid zijn? Over Knut wel, zoals (in een volgorde die doet denken aan de Tiny-albums van weleer): Knut, das Eisbärbaby, Knut, der Eisbärjunge, Frohe Pfingsten, Knut,Roter Teppich für Knut en Knut und seine Freunde. En ineens houdt het lijstje op dat de Duitse Wikipedia-site samenstelde. Na 2008 kwam er niet één Knutfilm bij. Knut is geen knuffel meer en zal stilaan plaats moeten ruimen voor jongere en nieuwe troetels. Tot de volwassen Knut ooit zijn verzorger zal bijten, of boos knauwt naar een roekeloos kind, of als hij zelf papa wordt. Bofkont Knut zal de beer in zichzelf nog mogen loslaten, in een leven dat één lange orgie belooft te worden, te meten aan het aantal (lucratieve) kweekprogramma’s waarvoor hij al is ingeschreven (en verkocht). En dan is er het zwarte schaap van de familie, de slechte neef van Kai-Mook en Knut: de Duits-Nederlandse gorilla Bokito, die in de Rotterdamse Diergaarde Blijdorp op 18 mei 2007 een fanatieke fan, Yvonne de Horde, aanviel en beet. Eenmaal uit het gorilladomein ontsnapt, nam Bokito een kijkje in de dierentuin, tot hij verdoofd werd wijl hij in de snackbar smikkelde van in paniek achtergelaten frietjes - of frites, zoals ze ginds zeggen.Journalist Aad Wagenaar schreef een heel boek over de raid van de gorilla. Zijn Bokito! Het complete verhaal bedient zich van alle technieken van de volwassen onderzoeksjournalistiek. Wagenaar reist naar Duitsland om er in Berlijn te spitten naar details over Bokito’s verborgen verleden. Hij pluist het organigram en de procedures van Blijgaarden na, hij zorgt voor een tot de minuut precieze reconstructie van de vlucht en arrestatie van Bokito, hij interviewt daarvoor alle mogelijke betrokkenen, hij neemt contact op met academici om voor cruciale aspecten de juiste of in elk geval meest plausibele wetenschappelijke verklaring te krijgen. Topjournalistiek dus. Voor de ontsnapping van een aap.Noteer dat al die BD’s (Bekende Dieren) van zeer recente datum zijn: winter 2006, het prille voorjaar van 2007 (Knut), voorjaar 2007 (Bokito), lente 2008 (Kai-Mook). Allemaal gecreëerd in deze multimediaal opgejaagde tijd. Niets tegen BD’s, overigens. Lang voor Kai-Mook geboren werd en Bokito zich ontpopte tot een oermacho, kende de Antwerpse Zoo al de legendarische gorilla Gust. Toen Gust stierf, werd daarover ook bericht in alle kranten, en vandaag is er in de Zoo nog altijd een monumentje voor Gust. Maar de dood van de oude Gust was een fait divers en bleef dat ook. Stel dat Kai-Mook ineens zou sterven, dan bestaat de kans dat VRT, vtm of zeker ATV betrokken zullen worden bij de rechtstreekse uitzending van een of andere herdenkingsdienst.Maar dat Kai-Mooks verscheiden geen fait divers meer zou zijn, maar Nieuws, daarop durven we goed geld in te zetten.Behalve beesten doet seks het opperbest. Men zou denken dat, veertig jaar na de beha-loze Woodstockgeneratie, de surfende mediaconsument niet meer opkijkt van een streepje bloot meer. Vergeet het. Er kan geen hele of halve bekendheid een paar centimeter bilnaad blootgeven, laat staan een halve of hele borst, of de wereld zal het geweten hebben. En niet alleen op gespecialiseerde sites als Zatte Vrienden: alle mediatieke keurmerken doen mee. Begin deze maand nog. Serena Williams dobberde in bikini in een of andere exotische zee, en ineens schoof haar topje even weg. Nieuws! Nieuws!! Immers: onder die beha zat een volledige borst. En! Die! Borst! Was! Bloot! Echt waar. En met eigen ogen gezien.

Haiku’s en liefdadigheid

Je hoeft geen cultuurpessimist of doemdenker over media te zijn om niet te zien en te willen toegeven dat er in de nieuwsselectie van de media een aantal bijzonderheden geslopen zijn. Hoe en wat is al honderdvoudig geanalyseerd - de analyses in Flat Earth News van Nick Davies snijden nog altijd. Op één punt na (het staat er wel in, maar is onvoldoende uitgewerkt): de rol van de kijker, of structureler, de invloed van de maatschappelijke context op de media. De meeste media-analisten vertrekken bij de media, de redacties en hun eigenaren, en eindigen bij het nieuws, af en toe via een ommetje bij de kijker. Ze kijven op de funeste invloed van dat steeds vlakkere medianieuws op het maatschappelijke debat. Ze onderzoeken te weinig hoe de maatschappij inwerkt op die media. Media tonen Kai-Mook, het land knuffelt lustig mee. Hetzelfde land dat massaal afstemt op de nieuwe hausse van kookprogramma’s. (Overigens: niets tegen kookprogramma’s of amateurkoks). Afgaande op zijn kijkgedrag beschouwt de gemiddelde Vlaming de eigen buik stilaan als het belangrijkste lichaamsdeel. Afgaande op zijn stemgedrag, is dat ook de eigen navel. Hoe de relatie tussen buik en navel is, weet ik niet. Dat er een band is, vermoed ik wel.Val dat land niet lastig met problematieken allerhande. ‘Music For Life’, als liefdadigheid verpakte gezelligheid en hype, dat gaat nog net (overigens: niets tegen Music For Life). Maar verder leert onderzoek vooral dat de gemiddelde Vlaming gemiddeld steeds minder zin heeft in liefdadigheid. Armen in eigen land, daklozen in Brussel, dat gaat nog net. De derde wereld is stilaan onze vierde zorg. Ontwikkelingshulp? Voor dat corrupte Afrika? Hoeveel zendtijd en papier ging er naar het Europese presidentschap, hoeveel naar de haiku’s van Herman? (Overigens: niets tegen haiku’s of tegen Herman).Is het een vermetele stelling om te zeggen dat de modale attitude van de gemiddelde Vlaming, en bij uitbreiding de gemiddelde westerling, de gemiddelde media uitnodigt om nieuws te leveren dat in deze tijden gemiddeld als lekker ervaren wordt? Redelijk mainstream, redelijk veilig, als het even kan eenvoudig. En niet te veel gezeur. Zeg ik dat de media alleen maar bullshit brengen? Zeker niet. Beweer ik dat non-nieuws aan een opmerkelijke opmars bezig is? Zeker wel.Overigens zongen de jongens van Grauzone het al in 1981, lang voor de Knuts en Kai-Mooks: “Ich möchte ein Eisbär sein /im kalten Polar /dann müsste ich nicht mehr schrei’n /alles wär so klar.Eisbären müssen nie weinen.”Het is een inzicht dat zijn tijd vooruit was: vanuit het perspectief van de ijsberen, olifanten en gorilla’s is de aarde inderdaad een wereld zonder pijn, leed en problemen.

Geen uitgemergeld Afrikaans ukje, geen prinsenspruit, geen baby met ongewone naam maar met BV’s als ouders was in 2009 het kind van het jaar. Die eer komt Kai-Mook toe, het olifantenjong dat op 17 mei in de Antwerpse Zoo het levenslicht zag. Een schattig en zelfs vertederend mormel, daar niet van. Maar ook een icoon van een tijd waarin faits divers voortdurend hold-ups kunnen plegen op het nieuws.

geboorte...De eerste pasjes...de trap van dumbo.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234