Maandag 26/09/2022

Wat wij Belgen van het hoge noorden kunnen leren

Van klimaat over cultuur tot concurrentiekracht, in zowat alle mogelijke rankings die het afgelopen jaar verschenen, zitten Denemarken, Zweden en Noorwegen in de top. Wat kunnen we van Scandinavië leren?

Het veroorzaakte een kleine schrikreactie in Amerikaanse media. In de zakenkrant The Economist was, onder de kop 'The lottery of life', een ranking verschenen van landen waar je vandaag het best geboren wordt.

Nieuwszender CNN maakte hierbij de vaststelling dat de Verenigde Staten in die lijst pas op de zestiende plaats staan. Een tikkeltje onrustwekkend toch, niet in het minst omdat het de VS in een wat minder serieuze, maar gelijkaardige ranking uit 1988 nog de onbedreigde nummer één was.

"Amerika lost de rol", zo concludeerde CNN. De zender stelde zich voorwaar zelfs de vraag of Amerika niet beter wat meer zou investeren in gezondheidszorg, onderwijs en dus meer sociale gelijkheid. "Want de waarheid is dat de Scandinavische landen vandaag de Amerikaanse droom beter waarmaken dan Amerika zelf."

Een eerder pijnlijke conclusie, en ze had nog pijnlijker kunnen zijn. Enkele dagen na de lijst van The Economist werd ook een ranking van meest klimaatvriendelijke landen wereldkundig gemaakt. Op één stond Denemarken, op twee Zweden. De Verenigde Staten bungelden ergens onderaan.

Klimaatvriendelijk, creatief, competitief, onkreukbaar, rechtvaardig én gelukkig... De Scandinavische landen lijken het vandaag allemaal te hebben. En dus dringt de vraag zich op. Wat kan België leren van Denemarken, Zweden en Noorwegen? Nogal wat, vindt econoom Koen Schoors (UGent).

"Noorwegen is een ietwat ander verhaal, omdat dat land zijn rijkdom haalt uit de grote gas- en olievoorraden, maar Denemarken en Zweden zijn op veel vlakken vergelijkbaar met ons land."

Succesmodel

Dat Zweden en Denemarken economisch veel beter scoren dan België heeft volgens Schoors verschillende oorzaken. Een hele belangrijke is volgens de econoom de arbeidsmarkt. "Die is er veel flexibeler dan bij ons. Werknemers hebben er weinig ontslagbescherming, maar krijgen wel hogere werkloosheidsuitkeringen. Die uitkeringen zijn sterk beperkt in de tijd, maar daar staat een erg efficiënt activeringsbeleid tegenover."

Bovendien, zegt Schoors, is arbeid in de Scandinavische landen minder zwaar belast dan in België. "In Zweden bijvoorbeeld heeft men de lasten op arbeid voor een deel verschoven naar lasten op milieuvervuiling. En zoals de cijfers duidelijk laten zien: in Scandinavië wordt zwaar ingezet op gelijkheid. Anders dan bij ons is er geen grote werkloosheid onder migranten en vrouwen. Dat maakt de samenleving niet alleen rechtvaardiger, het maakt ook dat er meer schouders zijn om de lasten te dragen."

Het Scandinavische model heet vandaag opnieuw een succesmodel. Opnieuw, want landen als Zweden en Finland weten wel degelijk wat crisis betekent.

"Eind jaren tachtig, begin de jaren negentig werden ze getroffen door een recessie, met hoge werkloosheid tot gevolg", zegt Schoors. "Maar het is precies dankzij die crisis dat ze vandaag voorop liggen op ons. Zo zijn de Zweden in de jaren negentig volop overgeschakeld op de innovatieve en creatieve economie, en hebben ze de arbeidsmarkt veel flexibeler gemaakt. In de crisisjaren is de basis gelegd voor het economische succes van vandaag."

"België is al die jaren maar wat blijven aanmodderen. We zijn erin geslaagd om onze crisissen te overleven met wat kunst- en vliegwerk." De vraag is of we daarin zullen blijven slagen. Zowel de Belgische als de Vlaamse regering zetten vandaag stappen in de juiste richting, onder meer door de lasten op arbeid wat te verlagen en te investeren in innovatie. Maar voorlopig zijn die stappen niet groot genoeg om een antwoord te bieden op de economische problemen die bijvoorbeeld de vergrijzing met zich mee zullen brengen.

Sterke vrouwen

Innovatief, creatief én verregaande gelijkberechtiging van man en vrouw. Het brengt ons bij wat vandaag misschien wel de bekendste Zweeds-Deense exportproducten zijn: tv-series als Borgen, The Bridge, The Killing, Varg Veum of Wallander.

Hoe landen met veel minder inwoners dan België erin slagen om zoveel steengoede series te maken? "Het is in de eerste plaats een kwestie van geld", zegt regisseur Hans Herbots. Herbots schreef onder meer mee aan The Spiral, een misdaadreeks met Zweedse, Finse, Deense en Noorse acteurs die in Kopenhagen werd opgenomen. "Denemarken pompt al een jaar of tien veel geld in de audiovisuele sector", zegt Herbots. "Met als direct gevolg dat de kwaliteit hoger is. Reeksen als Borgen en The Bridge kan je alleen maken als je over veel geld kan beschikken. Maar het zijn wel duidelijk investeringen die lonen. Dat inzicht begint trouwens ook in Vlaanderen te rijpen. Ook hier investeren overheid en de zenders meer en meer in lokale fictie. Niet zelden met succes."

"Dat de Scandinavische landen op dit vlak al een stuk verder staan heeft zeker ook te maken met een traditie. Je zou kunnen zeggen dat ze vandaag investeren in iets waar ze altijd al goed in zijn geweest. Denk aan de literatuur, en de crimi's uit de jaren zeventig, zoals die van Maj Sjöwall en Per Wahlöö. Die schrijvers waren in feite de wegbereiders voor de succesvolle reeksen van nu. Net als in die boeken zit er ook Borgen of The Killing trouwens een aardige portie maatschappijkritiek."

En dan is er nog iets wat die Scandinavische reeksen anders dan de onze maakt. "Iets waar je moeilijk naast kan kijken", zegt Herbots. "De gelijkheid tussen mannen en vrouwen is in Scandinavië een ontzettend belangrijk thema, en dat zie je ook in hun fictie. Het zou wel eens kunnen dat reeksen als Borgen en The Killing hier ook zo populair zijn vanwege die sterke vrouwen. Ze weerspiegelen een samenleving waarin het normaal is dat een man zich ook met het gezin bezighoudt. Ik kan me voorstellen dat wij dat graag zien omdat hier een samenleving wordt getoond waarvan wij voorlopig nog moeten dromen. "

"De Scandinavische samenleving is een samenleving die al decennia heel stabiel is. Het is een sociaaldemocratische samenleving, die heel sterk de nadruk legt op gelijke kansen. Ik heb in Denemarken ook nog nooit iemand horen klagen over de hoge belastingen die ze moeten betalen. Ze gaan ervan uit dat dat geld goed besteed is, en dat er niet gefoeffeld wordt. De Deense samenleving is dan ook een sterk beregelde samenleving. Je hebt er niet, zoals bij ons, een grijze zone. De regel zijn de regels, en die heb je te respecteren. Dat heeft het voordeel van de duidelijkheid. Maar de grens met de overdreven politieke correctheid is soms dun. In de dialogen van The Spiralzaten aanvankelijk een paar opmerkingen die je eventueel als licht seksistisch zou kunnen bestempelen. Op vraag van de Zweedse omroep hebben we die dialogen geschrapt. Voor hen was het ondenkbaar om zoiets op de openbare omroep te tonen. Voor mij was dat even slikken. Maar het had wel het voordeel van de duidelijkheid."

Marxisme

Is Scandinavië dan het aards paradijs? Zouden we niet beter met zijn allen onze koffers pakken om ons een beter bestaan te gaan zoeken in het hoge noorden? Er zijn mensen die ons dat afraden.

Onze landgenoot Stefaan Lehoucq bijvoorbeeld. Lehoucq kocht negen jaar geleden een berg in het Zweedse dorp Kopparberg, tweehonderd kilometer boven Stockholm. Lehoucq, ondernemer en een overtuigd liberaal, wilde een oud en uitgewoond skistation weer tot leven wekken.

Zeven jaar later keerde de man terug naar België. Over het Scandinavische model heeft hij ondertussen niet zo veel positiefs meer te melden. "Ik kan me goed voorstellen dat die landen erg goed scoren in een lijst van landen waar je het best geboren kan worden", zegt Lehoucq. "Zweden is perfect, als je kan leven met het idee dat de staat zich overal mee bemoeit. Zweden is ideaal als je tevreden bent met een niet al te groot, roodgeschilderd huisje met een bootje aan het meer. De problemen beginnen als je een blauw huisje wil, of een iets groter bootje dan iemand anders. Zoals alle Scandinavische landen heeft Zweden een erg rigide gelijkheidswet. In theorie is daar misschien niks mis mee, maar in de praktijk leidt het tot een beleid dat zich uitsluitend op de grootste gemene deler richt. Alles wat daarvan afwijkt, wordt scheef bekeken. Voor mij is de gelijkheidswet de wet van de jaloezie. Verklikken en elkaar stokken in de wielen steken hoort daar bij."

"Als ondernemer heb ik kennisgemaakt met de Zweedse arbeidsmarkt, waarvan gezegd wordt dat die flexibel is. Ik kan u vertellen dat het omgekeerde waar is. Als je er iemand ontslaat, dan zorgt de Zweedse wet ervoor dat die persoon voorrang heeft op andere sollicitanten. Het absurde gevolg is dat je soms verplicht bent het personeelslid weer aan te nemen."

"Dat de gemiddelde Zweed tevreden is, dat kan ik me heel goed voorstellen. Zweden hebben weinig stress, veel ruimte, een prachtige natuur en een erg comfortabel sociaal vangnet. Hun systeem werkt, zolang je niet de behoefte voelt om boven het maaiveld uit te komen. Hoe een land met zo'n mentaliteit erin geslaagd is om met Volvo, H&M, Ikea en Atlas Copco de wereld te veroveren, is me meer dan ooit een raadsel."

"België een marxistisch land? De man die dat ooit beweerde (ondernemer Luc Bertrand, JdP), moet dringend eens een studiereis maken naar Zweden. Voor de diepblauwe ondernemer die ik ben, is Zweden een hel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234