Woensdag 19/01/2022

'Wij zijn niet bekrompen. Al wie hard werkt, is welkom'

Internationale cameraploegen strijken dezer dagen neer in de vissershaven Volendam omdat het een Wilders-hol zou zijn. Dat klopt niet helemaal: wel kun je in het meest Hollandse dorp ter wereld achterhalen hoe de PVV-leider inspeelt op diepe frustraties.

Met zijn aftandse spade pookt Jan Smit het vuur van de grote oven op. Daarna zet hij de zwarte metalen deur op een kier, maar hij blijft geconcentreerd naar het vuur kijken. Zijn onafscheidelijke jeansoutfit en zwarte vilthoed moeten hem tegen de warmte en de rook beschermen. Als de vlammen te hoog opslaan, gooit hij snel met een kommetje water op het vuur. "In de oven hangt een kapitaal aan vis", zegt Smit. "Paling en dorade. Je mag ze geen minuut uit het oog verliezen of ze barsten en dan is al dat lekkere vet eruit. Maar zelfs dan lust ik ze nog altijd heel graag hoor."

Jan Smit van restaurant Smit-Bokkum aan de Volendamse jachthaven is de laatste ambachtelijke palingroker van het dorp. Al vijf generaties lang verdient de familie zijn geld met het roken van vis. En met zoon Evert lijkt de zesde generatie gegarandeerd.

"Ik leerde het vak van mijn vader", zegt Jan. "Dat is nu al meer dan veertig jaar geleden. Ik ben stapelgek op paling en hijs er elke dag wel een paar naar binnen. Als ik ze straks uit de oven haal, zullen jullie ook wel in vervoering raken: die geur, die kleuren, dat zalige vet dat eraf druipt. Echt, een vrouw kan prachtig zijn, maar een mooie paling is voor mij ook nog altijd iets bijzonders."

Smits klanten komen van heinde en ver om zijn subtiel gerookte paling te proeven. "Ik krijg hier zelfs Russische oligarchen. Gek zijn ze op onze delicatesse." Het restaurant is duidelijk een goudmijntje, maar geld is niet de belangrijkste drijfveer, zegt Smit. "Ik wou deze typisch Hollandse traditie niet laten verdwijnen. Er zijn al zoveel smaken verloren gegaan. De industriële paling die in geautomatiseerde ovens wordt bereid, is echt niet te vergelijken met ons product. Vandaar dat ik er absoluut mee wil doorgaan."

Gevaarlijk leven

In de woorden van Jan Smit zit een trotse en eigenwijze nostalgie. De palingroker kan ook heel goed vertellen over het verleden van Volendam, het bekendste vissersdorp van Nederland. Zijn verhaal is tegelijk een legende en een teloorgang. "Vroeger leefde bijna iedereen hier van de visserij. Het was een hard en gevaarlijk leven, iedereen moest knokken voor zijn bestaan. Ook voor de Volendamse vrouwen was het leven zwaar: vaak meer dan tien kinderen, vader lang van huis en af en toe ook een scheepsramp die de familie van de verdronken schippers in de rampspoed stortte.

"Die periode bepaalt nog steeds het karakter van de Volendammers: harde werkers, creatief, overlevers, solidair. En we haten regeltjes en luieriken: omdat luiaards op een vissersboot in het beste geval hinderlijk en in het slechtste geval levensgevaarlijk zijn, hebben wij een hekel aan profiteurs. In Volendam moet gewerkt worden."

De bouw van de afsluitdijk in 1932 was het begin van het einde van de Volendamse visserij. De zoute Zuiderzee werd een zoet IJselmeer: de haring en de ansjovis verdwenen. Vissers moesten zich op paling toeleggen, een kwetsbare vissoort die ondertussen bijna verdwenen is. Van de grootse Volendamse visservloot van weleer blijven nu nog slechts een tiental kotters over. Twintig jaar geleden waren de meeste Volendammers nog vissers, nu zijn er in het dorp veel bouwvakkers die 's morgens met hun bestelwagen vertrekken en 's avonds weer naar het dorp terugkeren.

In de steek gelaten

Jan Smit zegt dat 'de politiek' de Volendamse vissers in de steek heeft gelaten. Hij heeft het dan vooral over de Europese Unie en de groeiende invloed van de Partij voor de Dieren. Omdat het palingbestand de laatste jaren met 95 procent daalde staat de Europese paling op de lijst met bedreigde diersoorten en wordt het eten van de vis ten zeer afgeraden. "Dat is wel een zeer vreemde situatie", zegt Smit, "Want de gulzigste palingeters zijn de 15.000 aalscholvers die zich rondom het IJselmeer bevinden en door de Europese Unie en de acties van de Partij voor de Dieren als beschermde diersoort zijn erkend. Raar toch: diezelfde Dierenpartij die palingen met panda's vergelijkt, beschermt de aalscholver, die 700 gram vis per dag eet."

De onvrede vertaalde zich deels ook in een stem voor de PVV. Hoewel Jan Smit zelf aangeeft dat hij geen PVV'er is, geeft zijn verhaal aan waarom de partij van Geert Wilders in Volendam op zeker moment 40 procent van de stemmen haalde en nog steeds populair is. Opeenvolgende Europese maatregelen ter bescherming van de visbestanden maakten dat de vissers over allerlei certificaten voor netten moesten beschikken en quota nauwgezet moeten volgen. In 2009, enkele dagen voor de Europese verkiezingen, sommeerde het Landbouwministerie de vissers om 74 procent van hun winternetten in te leveren. Geen wonder dat Wilders de dag daarna hier 39,8 procent van de stemmen haalde.

Hoewel Wilders die monsterscore later niet meer heeft kunnen herhalen, blijft hij populair in het dorp. Toch denkt Jan Smit niet dat de PVV morgen opnieuw de grootste worden zal worden in Volendam. "Ik moet het nog zien hoor. Vaak hoor ik dat Volendam een bekrompen en benauwde gemeente is die zich afsluit van de rest van de wereld en geen mensen van buitenaf accepteert. Klopt niet. Ten tijde van de Hongaarse opstand in 1956 vingen wij veel vluchtelingen op en tegenwoordig werken hier in de horeca behoorlijk wat buitenlanders. In ons restaurant werkt een Marokkaanse jongen en die wordt enorm gewaardeerd. Al wie hard werkt, is hier welkom. Wel hebben Volendammers een ontzettende hekel aan profiteurs."

De revolutie die door Volendam waaide, heeft het identiteitsdenken versterkt maar ook verstard. Begin in Volendam geen discussie over Zwarte Piet of je krijgt een tirade waarbij je wordt herinnerd aan de tijd dat vissersgezinnen 's nachts garnalen pelden om wat extra geld te verdienen om cadeaus te kunnen kopen voor hun kinderen. Het Sinterklaasfeest zit diep in het DNA. Als in de rest van het land Zwarte Pieten verdwijnen, laten de Volendammers er twintig extra het dek van de sinterklaasboot opdraven.

Wilders is er ook bijzonder goed in geslaagd om de geprezen arbeidsethos van de Volendamers voor electoraal gewin uit te buiten. Hij kwam hier vertellen dat asielzoekers luie profiteurs waren en raakte daarmee een gevoelige snaar van de Volendammers.

De moderne tijden hebben de ziel van Volendam verwrongen. Wie de puurheid wil ervaren moet naar Jan Smits rokerij; wie de neergang wil meemaken moet naar de befaamde Zeedijk, ooit het hart van het vissersbestaan, nu een van de meest commerciële en kitscherige plaatsen van Nederland. Een toeristenval waar je vooral dure souveniers kan kopen en waar Belgische frites en Brusselse wafels aangeprezen worden als typisch Hollandse lekkernijen.

Ook wel een beetje treurig om zien dat al die toeristen geen acht meer slaan op het gebouwtje van de visafslag, de beroemde vismijn van Volendam. "Op een bepaald moment was er zelfs het plan om de visafslag om te bouwen tot toiletten voor de toeristen", zegt Jan Smit. "Maar ik heb daar een stokje voor gestoken. 'Als jullie dit plan doorzetten', zei ik aan onze lokale politici, dan zullen jullie kleinkinderen en achterkleinkinderen van mij te horen krijgen wie van deze historische plek een urinoir heeft gemaakt.'"

Jan Smit houdt er niet zo van om over de lelijke kanten van zijn dorp te praten. Liever heeft hij het over de stadslegendes en natuurlijk ook over de beroemde palingsound waarmee Volendamse artiesten als The Cats, BZN en Jan Smit furore maakten. "Weet je waarom The Cats nooit echt doorbraken in Amerika? Niet omdat hun muziek geen wereldklasse was, maar omdat Piet Veerman en de andere bandleden te veel heimwee hadden naar Volendam. Zo vergaat het met de meeste Volendammers die het hier op een bepaald moment te benauwd krijgen en buitengaats gaan. Meestal komen ze allemaal terug. Als je het hier niet vindt, vind je het in de rest van de wereld ook niet."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234