Vrijdag 30/09/2022

Zalig de stressarmen van geest

Mindfulness: lelijk woord, veel te vaak gebruikt, amper iemand kan vertellen waar het werkelijk over gaat, en desondanks gepresenteerd als dé formule voor gelukkig leven. Björn Prins schreef nu een kritisch boek over de meditatietechniek, zo zegt hij zelf. 'Er wordt veel onzin over mindfulness verteld.' Sofie Mulders

De trein had vertraging, de wegbeschrijving klopte niet, en het regende onderweg. Te laat en met haar dat heeft beslist om alle kanten uit te wijzen, komen we aan bij Björn Prins. Die lijkt van stress geen last te hebben. Glimlacht breed, biedt een zelfverzekerde handdruk aan, zegt nog tijd genoeg te hebben, en vraagt of een kop koffie de gejaagdheid kan bezweren.

Tot zover het effect van mindfulness. Mijn pogingen om tijdens het stappen enkele basistechnieken uit uw boek toe te passen zijn grandioos mislukt.

"Laat me raden: u hebt geprobeerd om afstand te nemen, los te laten, en tegen uzelf te zeggen dat er toch niets aan te doen was. Dat is goed, maar waar het misgaat, is dat u zegt dat het mislukt is. Op die manier focust u enkel op het doel, en u veroordeelt uzelf. Daar kunt u niets aan doen, de mens is nu eenmaal zo gebouwd. Zoals je hart klopt, en je longen pompen, zo doet je geest niets anders dan oordelen, dat is zijn job. Maar als je leert om die gedachten van frustratie of stress te observeren in plaats van ze binnen te laten, dan krijg je er een stuk vrijheid voor in de plaats."

Maar moest ik die frustratie net niet binnenlaten om ervoor te zorgen dat ik toch zo snel mogelijk hier ben?

"Het is toch niet omdat u de stress en spanning kunt observeren dat u zich niet kunt haasten? Haasten doet u zich toch, in beide gevallen. Maar met wat afstand zou u zich ondertussen helemaal anders voelen. En zou u niet zo jachtig binnenkomen als daarnet." (lacht)

Goed, ik heb nog veel te leren. Kunt u dan eerst eens definiëren wat mindfulness nu eigenlijk is?

"Laat me eerst even uitleggen wat mindfulness niét is. Het is niet passief de dingen loslaten of accepteren. Het betekent ook niet dat je altijd rustig, zen of stabiel bent. Wat het wél betekent: aandacht hebben voor de dingen en er dus op een niet-oordelende manier naar kijken. Het verschil leren maken tussen zaken die je kunt aanpakken en dingen waaraan je niets kunt veranderen. Keuzes maken ook. Leren omgaan met de veranderlijkheid en onbevredigbaarheid van het leven."

Dat lijkt verdacht veel op gewoonweg 'leven'. Wat kan mindfulness dan nog toevoegen?

"Het zit hem in het radicale toepassen van die houding, zonder evenwel een fundamentalist te worden. Een concrete situatie kunnen terugbrengen naar de essentie. Precies wat u daarstraks probeerde. Dat treinen later aankomen dan gepland, dat kun je niet controleren. Je kunt zelfs niet controleren dat je er gestrest van wordt. Maar je hoeft die stress niet te worden. Als ik vanuit de stabiliteit die ik bij mezelf getraind heb de stress kan observeren, word ik een toeschouwer van het proces zonder ermee samen te vallen.

"Maar voor alle duidelijkheid: ik zeg niet dat iedereen mindfulness moét volgen. Het kan alleen helpen als er lijden is. Lijden is gelijk aan stress, vermenigvuldigd met de weerstand die je ertegen hebt. Met andere woorden: hoe groter de weerstand is, en hoe meer je het wilt controleren, hoe groter het lijden zal zijn. En als je bij jezelf kunt observeren dat er stress en miserie is, dan zal de weerstand afnemen, en dus ook het lijden."

Mindfulness heeft uw leven alvast drastisch veranderd, zegt u in het boek. Hoezo?

"Ik zat een beetje vast in mijn dagelijkse patronen: hard werken, niet genoeg stilstaan bij wat er gebeurt, platgetreden paden bewandelen, mezelf voorbijlopen zonder het te beseffen. Op den duur begin je op een tamelijk enge manier naar het leven te kijken, iets wat we collectief doen in de ratrace van het leven. Door mindfulness toe te passen bij mijn patiënten in de praktijk, dacht ik op een gegeven moment: klopt dit leven nog wel voor mij?

"Vanaf toen heb ik het aantal trainingen en patiënten per week drastisch verminderd, en ben ik dus minder gaan werken. Maar ook voor mij blijft het zoeken naar een balans. En ook ik blijf kampen met angst, twijfel en onzekerheid. Maar goed ook. Het is maar omdat je twijfelt, dat je groeit als mens."

Hoe komt het dat mindfulness zo'n hype is tegenwoordig?

"Mindfulness gaat terug op eeuwenoude boeddhistische technieken, die eind jaren zestig een soort van revival hebben gekend door Jon Kabat-Zinn: een moleculair bioloog die aandachtstraining ontwikkelde om mensen te leren omgaan met stress, angst, pijn en ziekte. Maar Kabat-Zinn kon die boeddhistische context niet meenemen in een wetenschappelijk discours en dus heeft hij abstractie gemaakt van die culturele en religieuze context, om de essentie te bewaren.

"Ook de houding van Viktor Emil Frankl, een Oostenrijks neuroloog en psychiater die in de jaren veertig in een concentratiekamp belandde, getuigde van boeddhisme, al gebruikte hij die term niet. Zijn vrouw stierf in hetzelfde concentratiekamp, hij overleefde de Holocaust, en hij zei later: 'Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response. In our response lies our growth and our freedom': het zijn niet de omstandigheden die je geluk zullen uitmaken, wel de manier waarop je ermee omgaat.

"Dat mindfulness nu zo populair is, heeft natuurlijk te maken met de maatschappelijke context. We leven in maatschappij die als adagium heeft: 'Ik ren, dus ik ben.' Het aantal mensen dat antidepressiva neemt, blijft stijgen. En aan de andere kant: als je vandaag normaal bent, en geen label hebt, dan is er iets mis met je, zoals Paul Verhaeghe zegt."

Maar draagt mindfulness niet bij tot die algemene ontevredenheid: door meditatie leren we anders naar onszelf te kijken, en dus doen we het eigenlijk niet goed?

"Als we blijven vertrekken vanuit het idee dat je noch rimpels in je huid noch rimpels in je ziel mag hebben, en dat mindfulness het nieuwe tovermiddel is waardoor je het grote geluk kunt bereiken, dan slaan we de bal compleet mis. We moeten tot een vorm van maturiteit komen.

"Shit happens, het leven is er met prettige en onprettige dingen, en zo zal het altijd zijn. Het leven dragen zoals het is, en er het beste van proberen te maken, daar is het leven voor gemaakt. Geluk zit niet in het bereiken van een aantal zaken, maar een gelukkig leven is een stroom waarop je meedeint. Met dit boek wil ik net die nuances laten zien, en voorbij die hype van mindfulness gaan."

Toch lazen we het volgende in uw boek: 'Mindfulnesstraining zorgt voor meer autonomie, welbevinden, energie, en voor minder angst, depressie, stress en schuldgevoelens.' Dat klinkt niet echt genuanceerd. Al wie dit leest, holt zo snel mogelijk naar de mindfulnesscursus.

"Dat klinkt inderdaad wat te simpel, maar uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat die effecten er wel degelijk zijn. Alleen: het zou je doel niet mogen zijn als je met mindfulness start. Een goede mindfulnesstrainer zal dat ook duidelijk maken. Het is niet omdat je drie keer per week mediteert, dat je automatisch minder gestrest wordt. Niemand komt verlicht uit een mindfulnesstraining. Maar door stress of angst te leren observeren, vergroot je wel de kans dat die emoties minder worden.

"En vergis u niet: het gebeurt echt stapsgewijs. Voor die ene keer dat je erin slaagt om niet samen te vallen met de stress, lukt het 99 andere keren niet. Maar die ene keer heb je dan toch maar gehad. Dat geeft ook vertrouwen voor de volgende keren."

Mag iedereen een cursus mindfulness geven?

"Ja, jammer genoeg wel. Als iemand beslist om training te geven, dan doet hij dat. Ik kan dus alleen maar zeggen aan de mensen: informeer je over bij wie je sessies volgt. Dat hoeft niet noodzakelijk een psycholoog te zijn. In onze organisatie geven ook niet-psychologen training.

"Maar het is wraakroepend dat sommige kwakzalvers meesurfen op de hype. Eerst zijn ze kwantumhealer geweest, dan ademexpert en plots zijn ze mindfulnesstrainer. Daar komt bij dat ze vaak ook een pak goedkoper zijn. Die combinatie kan kwalijke gevolgen hebben. Er bestaat nochtans een opleiding: een tweejarig postgraduaat op de Arteveldehogeschool hier in Gent."

Mindfulness en kinderen, daar bent u niet zo'n voorstander van?

"We hebben het zelf ooit aangeboden en we zagen toen dat ouders hun kinderen soms gewoon kwamen droppen met de boodschap: 'Ziezo, maak hem maar mindful.' Maar wie denkt dat je een kind een mindfulnesstraining kunt geven zonder de context te veranderen, zit er compleet naast. Als een kind opgroeit in een veilig, warm, rustig gezin, dan heeft een kind geen training nodig. Dan krijgt het ruimte en vertrouwen, precies wat mindfulness is. Maar als ouders zelf stijf staan van de stress, dan kunnen ze die ruimte moeilijk geven aan hun kinderen. Ze hebben er geen tijd voor, zitten te veel in hun eigen koker.

"Bovendien weet ik ook niet of mindfulness überhaupt wel mogelijk is bij jonge kinderen. Zij hebben nog niet het inzicht dat ervoor nodig is. Wat je hun wel kunt leren, zijn relaxatietechnieken en het verwoorden van hun emoties. Maar om dat dan te verkopen als mindfulness, dat klopt niet helemaal."

Is mindfulness onlosmakelijk verbonden met mediteren?

"Dat hangt af van wat je met mediteren bedoelt. Natuurlijk zitten we soms met onze ogen dicht voor een oefening. Maar je kunt ook mediteren tijdens je dagelijkse handelingen. Dit gesprek zou voor mij bijvoorbeeld meditatief kunnen zijn. Ik kan me afvragen of ik me erdoor laat meeslepen, welke emoties ik kan observeren, enzovoort. Als ik die meta-positie een tijdje kan aanhouden, dan is dat mediteren.

"In onze trainingen Mindfulness at Work leren we overigens hoe je ook op kantoor meditatief kunt zijn: terwijl je de computer aanzet en even moet wachten tot hij volledig is opgestart. Of als je aan de koffieautomaat staat. Even stabiliseren en ruimte maken, dat kun je eigenlijk overal."

Ook als je ruzie met je partner hebt?

(lacht) "Dat zou wel een grote valkuil zijn, om in het heetst van de strijd te zeggen: 'Liefste, laat ons de ogen sluiten en reflecteren.' Dan krijg je naar alle waarschijnlijkheid een bord naar je kop. En terecht. Zoals ik daarstraks al zei, het mag geen fundamentalisme worden. Je bent en blijft een mens."

In het geval van Prins dan toch een rustige mens. Als we het statige herenhuis in Gent verlaten, en hij ons een lift geeft naar het station, is hij nog altijd even mindful. Wij blijven proberen.

Mindfulness is goed voor alles. En zeven andere mythes over mindfulness, van Björn Prins en Anouk Decuypere, uitgegeven bij Lannoo, 224p., 17,99 euro.

Wie is Björn Prins?

Mindfulness is goed voor alles. En zeven andere mythes over mindfulness is eindelijk een kritisch boek over mindfulness, zo leest de achterflap van het boek van Björn Prins. Het is géén toverformule, het werkt niet voor iedereen, en het grote geluk zul je er niet noodzakelijk mee vinden. Maar laat het duidelijk zijn: mindfulness is goed, zegt Prins. Een andere conclusie zou wat vreemd zijn, want hij geeft zelf training in mindfulness. Björn Prins (°1976) is klinisch psycholoog en psychotherapeut. Hij doctoreert momenteel aan de UGent over mindfulness. Dit boek is een tussentijds verslag over zijn onderzoek. Hij is mee grondlegger van Itam (Instituut voor Training van Aandacht en Meditatie), dat coaching en training biedt aan particulieren en bedrijven (www.itam.be).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234