Woensdag 26/01/2022

AchtergrondLatijns-Amerika

Zondag doet de oppositie voor het eerst in drie jaar mee met de verkiezingen in Venezuela. Is er weer hoop?

Medestanders van de regering houden een actiepop van Maduro omhoog op een rally in Caracas. Zijn partij haalt zondag wellicht de overgrote meerderheid van de regio’s binnen. Beeld AFP / PEDRO RANCES MATTEY
Medestanders van de regering houden een actiepop van Maduro omhoog op een rally in Caracas. Zijn partij haalt zondag wellicht de overgrote meerderheid van de regio’s binnen.Beeld AFP / PEDRO RANCES MATTEY

Keert zondag de democratie terug in Venezuela? Voor het eerst in drie jaar nemen bij - weliswaar lokale - verkiezingen ook oppositieleden weer deel, terwijl internationale waarnemers toekijken. Blijft de macht van de autoritaire president Maduro onwankelbaar?

Ernesto Rodriguez Amari

Verrassing: voor het eerst in vijftien jaar tijd laat Venezuela dit weekend internationale observatoren van de Europese Unie toe bij de lokale stembusgang, naast een panel experts van de Verenigde Naties en zes experts van het Carter Center, een Amerikaanse ngo. Zij hopen om snel na de verkiezingen met een rapport naar buiten te komen. Josep Borrell, de hoge vertegenwoordiger van de EU voor Buitenlandse Zaken en Veiligheidsbeleid, heeft het Portugese Europarlementslid Isabel Santos aangewezen om de missie met 78 Europese observatoren te organiseren.

De minimale controle heeft de oppositie het vertrouwen gegeven om alsnog aan de verkiezingen deel te nemen. Het is ook van moeten: ze beseft dat de eigen politieke basis verder zal afbrokkelen als ze aan de zijlijn blijft staan. Niet dat er een grote ommekeer in het verschiet ligt. De oppositie zelf is hopeloos verdeeld. De overwinning van de Partida Socialista Unida van president Maduro staat vast. Verwacht wordt dat hij de stevige regionale basis die hij al met zijn partij heeft zal behouden.

Economische puinhoop

Dat Maduro zo makkelijk standhoudt, kun je verwonderlijk vinden. Onder zijn autoritaire beleid is Venezuela een economische puinhoop geworden. Het bruto nationaal product (bnp) is de voorbije acht jaar met 75 procent gedaald. Voor het eerst in lange tijd zal in 2021 de export van petroleum weer toenemen en heeft de overheid wat openheid gecreëerd voor buitenlandse investeringen. Daarom voorspelt het Internationaal Monetair Fonds dit jaar ‘slechts’ een krimp van het bnp met 5 procent.

Het oliebedrijf PVDSA produceert nog maar een vijfde van wat het in 2013 voortbracht, vertelt voormalig minister van Energie en hoofd van PVDSA Rafael Ramirez aan De Morgen. “We hadden maar liefst 281 miljard dollar liquiditeit in 2013. We waren een van de vijf grootste bedrijven in de wereld. We produceerden per dag 3 miljoen vaten petroleum en daarnaast leverden we benzine aan onze eigen bevolking. Jaarlijks bezorgden we de overheid miljarden dollars om in gezondheidszorg, onderwijs, mobiliteit en huisvesting te voorzien. Dat is allemaal weg, doordat Maduro militairen in plaats van ingenieurs en experts als voorzitters en bedrijfsleiders heeft aangeduid. De man die nu minister van Economie is, was ooit de portier van het ministerie van Buitenlandse Zaken. De vicepresident van PVDSA is de man die vroeger de aktetas van Maduro droeg.”

Rafael Ramirez in 2016, toen hij de ambassadeur van Venezuela bij de VN was. Beeld AP
Rafael Ramirez in 2016, toen hij de ambassadeur van Venezuela bij de VN was.Beeld AP

Jarenlang was er in Venezuela een groot tekort aan basisproducten, maar ondertussen zijn de rekken in de supermarkt weer gevuld. Leuk, althans voor wie een gevulde boodschappentas kan betalen. Tachtig procent van de Venezolanen leeft in armoede. Wie over dollars beschikt, kan kopen wat hij wil, maar een professor wiens loon in pesos wordt uitbetaald, verdient omgerekend niet meer dan 10 dollar of zo’n 9 euro per maand.

Kartels

Iván Simonovis, voormalig hoofd beveiliging van de Venezolaanse hoofdstad Caracas, heeft daar een verklaring voor: “Venezuela is de plaats waar de georganiseerde misdaad haar geld kan witwassen.” Simonovis werd in 2004 gearresteerd door de regering-Chávez voor zijn verantwoordelijkheid bij de rellen in Caracas. In 2019 ontsnapte hij uit huisarrest en sindsdien leeft hij in de VS in ballingschap.

“Drugskartels zoals het Sinaloa-kartel hebben in heel Caracas en andere grote steden bodegonas opgericht, een soort van supermarkten”, legt hij uit. “Flessen champagne die in Frankrijk 50 euro kosten, worden daar voor 300 dollar verkocht. In deze winkels kun je alles wat je maar kunt bedenken kopen. Alle betalingen gebeuren cash, in dollar of euro. Vervolgens gaan de eigenaars naar de bank en zetten ze het geld op de rekening. Kun je je voorstellen dat je in Europa zomaar, zonder enige factuur of afschrift, 30.000 euro aan buitenlandse munten op je bankrekening kunt zetten? Aan de deuren van deze winkels zie je vaak Bentleys en Rolls-Royces staan. En dat in een land waar de meerderheid van de bevolking geen drinkwater en geen elektriciteit heeft.”

Een muurschildering van voormalig president Hugo Chávez in Caracas. Beeld EPA
Een muurschildering van voormalig president Hugo Chávez in Caracas.Beeld EPA

De werkloosheid in Venezuela is torenhoog. Slechts 48 procent van de bevolking werkt, waarvan 40 procent een informele job heeft. Jongeren hebben in Venezuela geen toekomst meer, zegt oud-minister Rafael Ramirez. “Wie jong is, heeft maar twee opties: ofwel onderneem je delinquente activiteiten, ofwel vlucht je weg uit Venezuela. Geen enkele jongere gaat werken om 4 dollar per maand te verdienen.” Gezinnen in Venezuela kunnen enkel overleven door het geld dat familieleden vanuit het buitenland opsturen.

Meer dan 45 procent van het bnp van Venezuela is afkomstig van de georganiseerde misdaad. Er bestaan verschillende grote drugskartels in het land. Iván Simonovis: “Drugskartel Los Soles, een drugskartel met leden van politie, leger en de partij PSU in zijn rangen, las megabandas met tweehonderd tot vijfhonderd leden en veertien collectivos. Die paramilitaire groeperingen zijn ooit door de regering zelf bewapend om controle te krijgen over politieke dissidenten en opposanten in verschillende wijken in grote steden zoals Caracas.

“Ik heb nog altijd contacten met politieagenten in Caracas. Ik weet dat er verschillende hangars zijn die tot de nok volgeladen zijn met zuivere cocaïne. De export van cocaïne is de laatste vijftien jaar maal twintig gegaan. Ook het aantal privévliegtuigen is enorm gestegen. Een groot deel is in bezit van het Sinaloa-kartel. De meeste drugs die naar Europa worden getransporteerd, hebben een tussenhalte in Venezuela, ook al is Bolivia of Ecuador hun laatste stop voordat ze in Antwerpen of Rotterdam arriveren.”

Verschillende regio’s, waaronder de oostelijke provincie Apure aan de grens met Colombia, zijn niet langer in handen van Maduro en zijn regering, maar zijn overgenomen door terroristische organisaties zoals ex-leden van de FARC en ELN, allebei Colombiaanse groepen. Drugshandel, wapenhandel en mensenhandel tieren hier welig.

“In Apure worden vele vrouwen gekidnapt en gedwongen tot prostitutie in buurlanden zoals Colombia en Brazilië”, weet Simonovis. “De politie en het leger hebben geprobeerd om de macht er weer in handen te krijgen, maar zijn daar niet in geslaagd. De meerderheid van de Venezolaanse militairen die naar deze regio zijn gestuurd, zijn gestorven omdat ze geen weerstand konden bieden tegen de wapens die ELN en FARC gebruiken.”

Gezondheidszorg

Ook op vlak van gezondheidszorg is Venezuela een schim van wat het ooit was. Lange tijd weigerde Maduro Covax toe te laten, het programma dat ook arme landen in covidvaccins wil voorzien. “We hebben er lang voor gepleit”, zegt parlementsvoorzitter en zelfbenoemd interim-president Juan Guaidó. Hij werd in 2019 het gezicht van de democratische oppositie tegen het Maduro-regime. Onder andere het Europees Parlement erkent hem als rechtmatig president van Venezuela.

“Volgens de Venezolaanse autoriteiten zou al de helft van de populatie geprikt zijn, met het Russische Spoetnik V, het Chinese Sinopharm of het Cubaanse Abdala. Maar in werkelijk is dit wellicht maar 20 procent.” Net zoals voor voedsel geldt dat wie over een partijkaart van de PSU beschikt, toegang heeft tot een vaccin. De rest van de bevolking moet zijn plan trekken. Nog erger is de situatie voor wie besmet raakt: door de ineenstorting van het gezondheidssysteem kan haast niemand in het ziekenhuis opgenomen worden. “Officieel zouden er slechts 5.000 doden door covid gevallen zijn, maar ook die cijfers zijn wellicht een onderschatting.”

Juan Guaidó, Venezolaans parlementsvoorzitter, zelfbenoemd interim-president van Venezuela en het bekendste gezicht van de oppositie. Beeld REUTERS
Juan Guaidó, Venezolaans parlementsvoorzitter, zelfbenoemd interim-president van Venezuela en het bekendste gezicht van de oppositie.Beeld REUTERS

Door de humanitaire crisis en het geweld hebben de voorbije jaren 6 miljoen Venezolanen beslist het land te ontvluchten. Onder hen vele politieke vluchtelingen, zoals verschillende politici, ambassadeurs en medewerkers van de regering van Chávez. Hugo Chávez was president van Venezuela van 1999 tot zijn dood in 2013. Hij voerde er vele socialistische hervormingen door, zoals de nationalisatie van belangrijke industrieën, en installeerde participatieve democratische raden.

“De regering van Maduro werkt niet meer met de mensen die vroeger met Chávez werkten”, zegt Rafael Ramirez. “Maduro heeft alle experts vervangen door mensen met weinig kennis van zaken, waardoor het economisch beleid ook een ramp is geworden. Maar het gaat verder dan dat: veel van deze mensen zijn bedreigd, gearresteerd of zijn moeten vluchten voor hun leven.”

Maduro heeft van een democratische regering een autoritair en repressief regime gemaakt. De voorbije jaren zouden er 14.000 buitengerechtelijke executies hebben plaatsgevonden. Net als in de sloppenwijken van Brazilië is er in vele arme wijken van Venezuela een ‘schoonmaak’ gebeurd. “Dat maakt dat de mensen ontzettend bang zijn, geen politiek standpunt meer innemen en als het kan Venezuela ontvluchten”, aldus Ramirez.

De grote stroom aan vluchtelingen heeft de druk op landen in de regio zoals Colombia, Ecuador, Peru en Chili verhoogd. Vele Venezolanen krijgen er te maken met discriminatie en racisme en vinden slechts moeizaam werk. Een kanttekening bij de regionale verkiezingen is dat de stem van deze grote groep Venezolanen niet gehoord zal worden. Enkel wie al tien jaar in het buitenland verblijft, krijgt de mogelijkheid om vandaaruit deel te nemen aan de verkiezingen.

Stroman van Maduro

Met de arrestatie van Alex Saab, een Colombiaanse zakenman van Libanese afkomst, proberen de Verenigde Staten de druk op het regime te verhogen. Hij zou de spil vormen van de corruptie die Maduro en zijn regering jarenlang gepleegd hebben. Saab werd vorig jaar tijdens een benzinestop in Kaapverdië gearresteerd. Hij was met een privévliegtuig onderweg van Iran naar Venezuela. Jarenlang ontkende de Venezolaanse overheid dat ze samenwerkte met de zakenman, maar na zijn arrestatie rolde ze een campagne uit waarbij ze steun zocht voor zijn vrijlating. “Uit ons onderzoek blijkt dat Maduro maar liefst 200 miljoen dollar heeft betaald aan het advocatenkantoor dat Alex Saab verdedigd heeft”, zegt Juan Guaidó.

Op 16 oktober 2021 werd Saab uitgeleverd aan de VS. Hij werd veroordeeld voor het witwassen van 350 miljoen dollar. “Alex Saab werd voor Maduro vooral belangrijk vanaf het moment dat Europa en de VS economische sancties namen”, aldus Simonovis. “Maduro en zijn regeringsleden schakelden hem in als boekhouder voor hun witwaspraktijken. Saab reisde heel de wereld rond met privévliegtuigen vol cash geld om de drugshandel, wapenhandel, mensenhandel en de handel in goud uit illegale mijnen voort te zetten. Hij heeft ook verschillende offshorebedrijven opgericht in de Bahama’s, Panama, Luxemburg en Zwitserland. Een groot deel van dit geld is op privérekeningen van Maduro en zijn vertrouwelingen terechtgekomen.”

Graffiti in de straten van Caracas voor de vrijlating van Alex Saab. Beeld REUTERS
Graffiti in de straten van Caracas voor de vrijlating van Alex Saab.Beeld REUTERS

Luisa Ortega, procureur-generaal van Venezuela tussen 2007 en 2017, bevestigt dat ze destijds een onderzoek naar Alex Saab had geopend. Nadien is ze moeten vluchten omdat ze onder druk werd gezet door de regering. “Uit verschillende documenten bleek dat Saab corruptie had gepleegd bij de aankoop van voedselpakketten voor de bevolking.”

Onderhandelingen

Leden van de regering-Maduro en democratische oppositieleden onder leiding van Guaidó voerden de voorbije maanden onderhandelingsgesprekken in Mexico. De dialoog met de oppositie werd door de regering echter stopgezet op het moment dat Alex Saab uitgeleverd werd aan de VS en ervan beschuldigd werd de stroman van Maduro te zijn.

“Maduro is zonder enige twijfel een dictator”, beklemtoont Guaidó, “en dan nog slaagt hij er niet langer in om de veiligheid van verschillende wijken in steden en regio’s van het land te garanderen. Toch konden we niet anders dan rond de tafel te gaan zitten.”

“Helaas is het conflict dermate gepolariseerd dat de onderhandelingen bij vele Venezolanen onverschilligheid hebben aangewakkerd”, zegt Iván Simonovis. “De onderhandelingen gingen in feite over de bevrijding van 20 miljoen Venezolanen die al jarenlang het gevoel hebben in een openluchtgevangenis te leven. Het leek wel op een onderhandeling tussen een gijzelaar en zijn gegijzelden. De partijen zaten niet rond de tafel als gelijken.”

Ramirez vreest dat Venezuela op dit moment leiderschap mist. “Noch de regering, noch de oppositie heeft sterke leidersfiguren die gesteund worden door de bevolking. Er zouden referenda moeten komen om de stem van de Venezolaanse burger in het debat te betrekken”.

Ook voormalig procureur-generaal Luisa Ortega meent dat overleg met de regering van Maduro cruciaal is. Zij ijvert er vooral voor om de legitimiteit van de instellingen opnieuw op te bouwen. “In Venezuela kan een burger niet langer rekenen op een rechtsstaat. Wie nu een rechtsproces wil opstarten, is afhankelijk van de uitvoerende macht. Niet het openbaar ministerie maar Maduro zelf schrijft arrestatiebevelen uit voor oppositieleden. Hij kondigt die arrestaties bovendien aan op de openbare televisie.”

Verkiezingen

Dat er regionale verkiezingen georganiseerd worden ondanks de stopzetting van de onderhandelingen is een overwinning voor Maduro. Hij weet dat hij in de meeste regio’s sterk staat. De oppositie zal wellicht slechts enkele regio’s weten binnen te halen.

“Jammer genoeg vormen we met de democratische oppositie geen homogene groep”, zegt Guaidó. “Door geweld, arrestaties en omkooppraktijken is het regime er in de loop der jaren in geslaagd om de oppositie te verzwakken.

“Ik vertegenwoordig maar liefst 41 politieke partijen; zowel nationale als regionale partijen als enkele organisaties van het maatschappelijk middenveld. Mensen zijn ongeduldig en eisen duidelijke stappen en actie, maar door de vele hindernissen lukt dit moeizaam. We hopen nu dat met de steun van internationale observatoren de verkiezingen zo eerlijk mogelijk kunnen doorgaan. Zelf ben ik bereid mijn leven op het spel te zetten als dat een einde aan de humanitaire crisis in Venezuela kan maken. We gaan niet tolereren dat ons land vernietigd wordt.”

Ook oud-procureur Ortega pleit ervoor om via de verkiezingen de macht opnieuw uit handen van Maduro te nemen. “Maar ik zou zijn kracht niet onderschatten. In Venezuela gelooft nog altijd een aanzienlijk deel van de populatie in het chavisme. Ooit is Hugo Chávez erin geslaagd gezondheidszorg, mobiliteit, onderwijs en sociale mobiliteit voor de armsten te realiseren. Hij was de eerste Venezolaanse politicus wiens beleid op de arme bevolking was gericht, en niet op de elite. Helaas heeft hij de situatie slechts tijdelijk weten te verbeteren. Na zijn dood is de armoede opnieuw exponentieel toegenomen.” Ortega zou graag zien dat de democratische oppositie gehoor heeft voor de aanhangers van het chavisme en hen opneemt in de strijd om opnieuw democratie in Venezuela te installeren.

Luisa Ortega, voormalig procureur-generaal van Venezuela. Beeld REUTERS
Luisa Ortega, voormalig procureur-generaal van Venezuela.Beeld REUTERS

Zondag worden de gouverneurs van de 23 provincies verkozen, maar de echte macht in de deelstaten ligt bij het leger, aldus Simonovis. “Met de creatie van acht strategische regio’s van defensie (REDI) en 28 operatieve regio’s van defensie (ZODI) heeft Maduro de macht overgedragen aan het leger. Aan het hoofd van de REDI’s staan superieur-generaals en aan het hoofd van de ZODI’s generaals. Zowel gouverneurs als burgemeesters mogen niets beslissen zonder deze generaals te betrekken.

“Om dit beter te begrijpen, moet je naar Iran kijken. Venezuela heeft de militaire structuur van Iran overgenomen. Militairen hebben mee de macht in handen. Het gaat zelfs zover dat het leger bepaalt wat Maduro moet doen. Defensieminister Padrino López is machtiger dan de president. Vele generaals en kolonels zijn betrokken bij illegale handel en misdaden tegen de mensheid.”

Luisa Ortega bevestigt dat. “Ik ben naar het Internationaal Strafhof van Den Haag gegaan en heb daar verschillende documenten over Maduro, zijn regeringsleden en zijn generaals op tafel gelegd. Ondertussen weten we dat het Hof een officieel onderzoek zal starten naar de misdaden tegen de mensheid die Maduro gepleegd heeft. Ooit zal er gerechtigheid geschieden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234