Vrijdag 01/07/2022

Zuiderse zomergeur in de tuin

Iedereen kent lavendel en in haast iedere tuin staan wel enkele plantjes. Lavendel komt uit zuiderse landen en groeit van nature op droge, schrale grond in volle zon. Hoe droger en hoe armer hij staat, hoe rijker hij zal bloeien en geuren.

Er bestaan meer dan dertig lavendelsoorten die van nature voorkomen in de landen rond de Middellandse Zee, maar ook in Noord- en West-Afrika en in het Midden-Oosten (Turkije, Iran, Afganistan tot Zuidwest-India). Alleen de soorten uit het Middellandse-Zeegebied zijn voldoende winterhard in ons klimaat, en dan nog niet eens allemaal. Lavendel behoort tot de lipbloemfamilie waartoe ook tal van aromatische kruiden zoals tijm, basilicum, citroenkruid, salvia, munt, enz. behoren.

Lavendel wordt al heel lang in onze tuinen gekweekt. Rembert Dodoens spreekt er al over in zijn Kruidboek uit de 16de eeuw. "Lavender is een welrieckende cruydt, dienende om de kranssen ende kroonen daermede te vercieren", zo schrijft hij. "Het blijft leegh ende schiet niet hoogh op voortbrenggende dunne vierkantige gheknoopte tackskens anderhalven voet langh: uyt elck knieken spruyten twee bladeren tegen den anderen over staende langhworpigh vet oft ghelijvigh aen beyde sijden grijs op 't top van de steelen wassen langhworphige dunne aderen vol van blauwe bloemen. De bloemen ende bladeren van dit ghewas geven van haer eenen seer overvloedighen ende t' hooft vervullenden oft beswarenden reuck."

De etherische olie van lavendel wordt van oudsher gebruikt in parfums en cosmetica, terwijl de bloempjes worden geplukt om het badwater en het linnengoed te parfumeren. In het oude Rome geloofde men zelfs dat men de goden gunstig kon stemmen door grote brandstapels van lavendeltakjes te maken waarvan de geur ten hemel steeg. Ook in de kruidengeneeskunde is lavendel een geliefd product. De etherische oliën zouden kalmerend en slaapverwekkend werken, effectief zijn tegen hoofd- en maagpijn en een verkoudheid helpen bestrijden. "Lavender in welcker weghen die oock ghebruyckt wordt is seer bequaem om alle koude ghebreken des hoofdts te ghenesen in sonderheydt die welcke alleen van kouwe oft verkillinghe komen", wist Dodoens al.

De lavendel die we meest in onze tuinen zien en die voor ons klimaat ook de beste tuinlavendel is, is de smalbladige Lavandula angustifolia. Dit is de 'echte' lavendel die daarom soms ook L. vera of L. officinalis wordt genoemd. Deze soort geeft de beste kwaliteit etherische oliën, maar is voor de commerciële teelt grotendeels verdrongen door L. x intermedia die een veel grotere olieopbrengst geeft. Een van de beste en meest aangeplante angustifolia-cultivars is de donkerviolette 'Hidcote' met een mooie compacte groei. Hij wordt ongeveer 35 cm hoog. Hij werd in de jaren dertig toevallig gevonden in de beroemde tuin van Hidcote in de Engelse Cotswolds. 'Imperial Gem' lijkt op 'Hidcote' maar is iets hoger en heeft meer vertakkende bloemstengels. Minder bekende donkere angustifolia-cultivars zijn onder meer 'Bleue Velours Charles' met tweekleurige bloemen, 'Fring Favourite' en 'Royal Purple' met zeer lange donkere bloeiaren.

Iets lichter van kleur is 'Irene Doyle' die in september nog een tweede keer bloeit. Bij de lichter gekleurde angustifolia-cultivars is 'Munstead' de bekendste. Hij wordt 45 tot 60 cm hoog. Hij bloeit heel de zomer met grote, paarsblauwe bloemen. Wat nu meestal als 'Munstead' wordt verkocht is echter een hele andere plant dan diegene die in het begin van de 20ste eeuw door de beroemde Britse tuindame Gertrude Jekyll in haar tuin in Munstead werd gevonden. Die oorspronkelijke 'Munstead' is namelijk donkerpaars en lijkt sterk op 'Hidcote'.

Een andere interessante cultivar is 'Folgate'. Door zijn rechtopgaande groei is hij zeer geschikt voor haagjes en als snijbloem. Hij bloeit zeer rijk met lichtblauwe bloemen en soms een tweede keer in september.

Voor de liefhebbers bestaan er ook een wit- en enkele roosbloeiende angustifolia-cultivars. 'Rosea' en 'Loddon Pink' zijn twee witroze variëteiten die ongeveer 45 cm hoog worden. Hun blaadjes geuren naar eau de cologne. 'Miss Katherine' heeft dieper roze bloemen. 'Alba' is een witbloeiende variëteit. Rond die witte lavendel bestaat enige verwarring. Indien u een 'Alba'-lavendel koopt, is de kans groot dat u namelijk geen angustifolia-cultivar krijgt maar een Lavandula x intermedia. Dit is een kruising van L. angustifolia met de breedbladige L. latifolia. Deze laatste is de wilde lavendel die in het zuiden van Frankrijk tot 600 meter hoogte in het wild voorkomt maar die weinig sierwaarde heeft voor de tuin. Lavandula x intermedia is groter en in alle opzichten wat grover dan Lavandula angustifolia en heeft grijzer blad. Lavandula x intermedia bloeit later, pas vanaf juli, en over het algemeen langer en dunner dan echte lavendel. De bloemen zijn meestal bleekblauw, zelden donker. In Frankrijk wordt deze kruising 'Lavandin' genoemd om haar te onderscheiden van de 'echte' lavendel of 'lavande'. Lavandula x intermedia 'Alba' kan gemakkelijk 80 tot 90 cm hoog worden, bijna dubbel zo hoog als de gelijknamige angustifolia-cultivar. Hij komt ook later in bloei en bloeit tot in het najaar. Hij moet zeker elk voorjaar flink worden ingeknipt om te vermijden dat hij onderaan kaal wordt. Een mooiere en compacter groeiende witte L. x intermedia is 'Edelweiss'. De bekendste cultivar is 'Dutch' die vaak ten onrechte als 'Vera' of 'Spica' wordt aangeboden. Het is een forse plant met een sterke kamfergeur. Hij heeft zacht violette bloemen, net als 'Grappenhall'. Een mooie vorm is ook 'Lullingstone Castle' met fijn heel grijs blad en lange aren met bleekpaarse bloemen. Goede donker bloeiende soorten zijn onder meer 'Grosso', 'Arabian Night', 'Futura', 'Hidcote Giant' en 'Impress Purple'.

Een aantal lavendels die je wel eens ziet in tuinen in Frankrijk of Engeland zijn in ons klimaat twijfelachtig winterhard, tenzij je vlakbij de zee woont. Maar sommige ervan zijn zo mooi dat ze toch het proberen waard zijn. Zeker met de flutwinters die we de laatste jaren meemaken. In een tuin moet je trouwens niet alleen op zekerheden wedden, maar ook wel eens risico's durven nemen. Bovendien zijn lavendels planten die hoe dan ook na enkele jaren moeten worden vervangen, zodat het geen ramp is als je ze door een koude winter verliest.

Dat geldt op de eerste plaats voor de prachtige kuiflavendel, soms ook Franse lavendel genoemd, Lavandula stoechas. De meestal donkerpaarse bloempjes staan zeer dicht bij elkaar en vallen nauwelijks op. Maar des te opvallender zijn de lange schutbladen die als vlaggetjes of strikjes bovenaan de bloemaren staan. Op goed doorlaatbare grond (waarin je bijvoorbeeld heel veel steenafval ondergraaft) kunnen ze wel wat vorst hebben, maar een strenge winter met een lange vorstperiode zullen ze niet overleven. L. stoechas wordt zo'n 70 cm hoog. De soort heeft korte bloemstengels en kleine vlaggetjes, maar verspreid een heerlijke geur. Lavandula stoechas ssp. stoechas f. leucantha is een volledig witte vorm. L. stoechas ssp. pedunculata 'Papillion' heeft lange, lichtroze vlaggetjes, bij 'Willow Vale' zijn de bloemen en de schutblaadjes iets donkerder en groter. Lavandula viridis lijkt vanwege de vlaggetjes op L. stoechas. De soort heeft een lichtgroen zacht behaard blad en groenwitte aren met groene vlaggetjes. Omdat ze licht naar citroen geurt, wordt ze wel eens citroenlavendel genoemd. Op een beschutte plek overleeft ze onze doorsnee winters.

Omdat L. stoechas en L. viridis de laatste jaren op een groeiende populariteit kunnen rekenen, duiken er met de regelmaat van de klok nieuwe interessante cultivars en kruisingen op. 'Helmsdale' is zo'n nieuwigheid met donkere wijnrode, bijna bruine bloemen en schutblaadjes. De bloemen van 'Marshwood' hebben een aparte oud-roze kleur. Het zijn allebei forse groeiers die zo'n 80 cm hoog kunnen worden. Het zachte grijsgroene blad is zeer aromatisch. Waar de meeste lavendelsoorten de voorkeur geven aan een kalkrijke grond, moet de kuiflavendel zure grond hebben. Alleen L. stoechas ssp. pedunculata en de verwante L. viridis verdragen redelijk wat kalk.

Ook Lavandula lanata is een prachtige plant maar helaas niet goed bestand tegen onze koude en natte winters. Het brede blad is grijs en licht behaard, de bloemen zijn heel donkerpaars. Kruisingen met L. angustifolia, zoals 'Richard Gray' en de heel elegante 'Sawyers', zijn beter bestand tegen vorst en vocht.

Een andere, heel aantrekkelijke maar niet winterharde lavendel die de laatste jaren steeds meer opduikt als kuipplant is de tandlavendel, Lavandula dentata, die in Frankrijk ook wel 'Lavande des Quatre Saisons' wordt genoemd vanwege de lange bloei. Het mooie zilvergrijze blad heeft een gekartelde rand, de helderblauwe bloemen hebben kleine vlaggetjes zoals bij L. stoechas en de geur is heel apart. Een van de mooiste en best geurende is L. dentata var. candicans met grijs wollig behaard blad en dikke bloemaren. Lavandula x allardii is een kruising van L. dentata met L. latifolia die in Italië ontstond. Het is een snelgroeiende soort die tot 150 cm hoog kan worden. Het grote blad is grijs, driehoekig, getand en zeer aromatisch met een vleugje eucalyptus. De bloeiaren zijn zeer lang, tot 20 cm, de hemelsblauwe bloemetjes zijn klein. In ons land zijn ze alleen geschikt voor potten. Lavandula x heterophylla, een kruising van L. angustifolia met L. dentata, lijkt op L. allardii maar is fijner van bouw. Het zoetgeurig grijs blad is alleen aan de basis een beetje getand. Hij heeft lange bloeistengels met hemelsblauwe bloemetjes over een lange periode. Hij is iets beter winterhard dan de rest van de dentata-kruisingen.

Naast deze min of meer winterharde soorten, bestaat er nog een twintigtal subtropische lavendelsoorten afkomstig uit Noord-Afrika, de Canarische Eilanden en het Midden-Oosten. Een aantal daarvan is te vinden bij gespecialiseerde handelaars, maar is bij ons uitsluitend geschikt voor potten. Sommige, zoals L. canariensis en L. x christiana, hebben diepgetande blaadjes waardoor ze een beetje op een aromatische varen lijken. Ze bloeien meestal ook zeer lang en hebben soms een heel aparte geur. Er bestaat zelfs een geel bloeiende soort, de Aziatische Lavandula atriplicifolia.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234