Zondag 02/10/2022

ReportageColombia

De zwarte gemeenschap van Yolombó loopt over van vreugde, want ‘hun Francia’ wordt vicepresident van Colombia

null Beeld ANP / EPA
Beeld ANP / EPA

Francia Márquez wordt vicepresident van Colombia. Meer dan de aantredende president, de linkse politicus Gustavo Petro, vertegenwoordigt zij het gekleurde, achtergestelde, door geweld geteisterde platteland van Colombia. Zij bewijst negen miljoen Afro-Colombianen dat het kan: een zwarte vrouw in het landsbestuur.

Joost de Vries

Als de vreugde zo groot is dat ze amper in een lichaam past, dan wordt er gedanst. En dat is wat de vrouwen van Yolombó doen. Met grote grijnzen op hun gezichten, de handen in de lucht en springen maar. Want hun Francia Márquez, de zwarte milieuactivist uit dit arme dorpje diep in de tropische bergen in het westen van Colombia, wordt vicepresident. De linkse politicus Gustavo Petro won het presidentschap, een huzarenstuk in een land dat nooit een linkse president kende. Maar hier in deze zwarte gemeenschap, hier won zondag ‘Francia’.

Dancy Adriana Trujillo, de 49-jarige tante van Márquez, is met stomheid geslagen. Op haar blouse draagt ze een button van Petro en Marquéz. “Mijn borst loopt over.” De emotie die haar borstkas vult, voelt ze niet alleen voor haar 40-jarige nicht die van helemaal onderop opklom tot de op een na belangrijkste positie in het landsbestuur – vandaag nam een verhaal van vijfhonderd jaar onderdrukking en achterstelling een wending. De winst van Márquez is een overwinning voor de 9 miljoen Afro-Colombianen in het land van 50 miljoen inwoners.

In de spannendste Colombiaanse verkiezingen in tijden stonden zondag een linkse voormalig guerrillero en een populistische zakenman op het stembiljet. De een beloofde een socialer Colombia, de ander een einde aan corruptie. Drie weken eerder maakten de Colombianen al duidelijk dat ze genoeg hadden van de rechtse politici die hun land al decennia bestuurden. In de eerste stemronde versloegen de senator Petro en de excentrieke bouwmagnaat Rodolfo Hernández de kandidaat van de zittende macht.

Geen ruimte voor twijfel

De grofgebekte Hernández, voormalig burgemeester van de stad Bucaramanga, maakte vanuit het niets een stormachtige opmars. De anti-politicus leek een geducht alternatief op rechts. Maar zondagmiddag liet de kiezer geen ruimte voor twijfel. Amper een uur nadat de stembussen sloten, was het resultaat bekend: Petro en Márquez kregen ruim 50 procent van de stemmen, Hernández bleef steken op 47 procent (met tussen hen een gat van blanco stemmen) en erkende al snel zijn verlies.

“Victoriaaaaa”, schreeuwt Maria Aidel, inwoner van Yolombó. “Ik heb zin om te huilen.” Ze heeft nog net tijd om te zeggen: “Wij verdienen alles. En meer dan dat.” Daarna rent ze springend richting het dansende gezelschap op het sportveldje naast de lokale basisschool. Van ’s ochtends vroeg tot vier uur ’s middags kwamen de dorpelingen naar het schooltje om hun stem uit te brengen. Velen bleven na het sluiten van de stembussen hangen rond een televisietoestel of dromden samen rond telefoonschermpjes waarop resultaten binnenstroomden.

Als 90 procent van de stemmen is geteld en de winst niet meer valt te ontkennen, zijn het vooral de vrouwen van Yolombó die dansen. Want Márquez liet hen zien dat het onmogelijke mogelijk is, als zwarte vrouw. Ze zingen: “We gaan lekker leven”, sabroso in het Spaans, zoals de mensen zeggen hier in het noorden van de plattelandsprovincie Cauca. Het werd de slogan van Márquez’ campagne. Terwijl overwinningsliederen uit speakers schallen, verdwijnt langzaam het licht boven de groene bergen.

Een jongen grijpt een Francia-vlag en rent langs de doorgaande autoweg omhoog naar een uitkijkpunt. Honderden dorpelingen volgen in een extatische sprint. Vuurpijlen schieten de lucht in, mensen schreeuwen en klappen, in de verte komt een colonne toeterende auto’s en motoren over de bergweg naar beneden. “Dankzij Francia,” zegt haar tante Dancy Trujillo, “zal men anders naar ons kijken. Ze zullen niet langer zeggen dat we niet geschikt zijn voor de politiek, dat we slechts goed zijn voor het werk van schoonmaker.”

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Gewelddadige geschiedenis

In het dorp van Márquez, een van een vijftal Afro-Colombiaanse dorpen uitgestrooid over de bergen, komt de gewelddadige geschiedenis van het Zuid-Amerikaanse land samen. In koloniale tijden delfden tot slaaf gemaakte Afrikanen het goud uit de rode aarde. Mensen die zich vrijvochten of vrijkochten, zetten het kleinschalige traditionele goudzoeken voort. Nog steeds zeven de inwoners met houten schalen goudbrokjes uit de rivierbedding en berghellingen.

De nazaten van de eerste Afrikaanse Colombianen staan ook een half millennium later nog onderaan de sociale ladder. Ze wonen voornamelijk in het westen van het land, in de tropische plattelandsprovincies langs de Pacifische en Caribische kust. Hetzelfde platteland dat de afgelopen halve eeuw het bloederig decor was van een burgeroorlog tussen marxistische guerrillagroepen, het leger, extreemrechtse paramilitairen en drugsbendes. Groepen waartussen, met het verstrijken van de jaren, de grenzen vervaagden.

De macht en de welvaart concentreerden zich in dat andere Colombia, dat van het koelere en meer welvarende Andesgebergte, in steden als Bogotá, Medellín en Bucaramanga. De winst van de voormalig guerrillero Petro, met naast hem een zwarte vrouw, is een politieke aardverschuiving in een land waar linkse politici hun aspiraties tijdens de burgeroorlog met de dood moesten bekopen.

Op de zaterdag voor de verkiezingsdag is Francia Márquez in datzelfde schooltje in Yolombó. Nog één keer bezoekt ze haar mensen in ‘haar huis’, voordat ze wellicht voor vier jaar wordt opgeslokt door de landelijke politiek. “Ik droom van het moment dat we in vrede kunnen leven”, zegt de kleine vrouw in het oranje jack. Aan haar oren hangen gouden oorbellen in de vorm van Colombia. Met grote rust spreekt ze de circa tachtig aanwezigen toe: buren, tantes, ooms, neven, nichten – vrouwen en mannen die haar kennen als het buurmeisje dat een gelauwerd klimaatactivist werd. En sinds zondag als de zwarte tienermoeder die het schopte tot het vicepresidentschap.

Bedreigd

Rond de basisschool staan acht zwaarbewapende politieagenten. Zachte druppels vallen uit grijze wolken. Als lokaal leider en milieuactivist werd Márquez al bedreigd. Haar campagne voerde ze deze maanden deels vanachter een klein leger aan beveiligers. Een schildering op de schoolmuur toont lokale vrouwelijke helden die, net als Márquez, streden tegen een groot stuwmeer in de jaren tachtig en invasieve mijnbouw in het eerste decennium van deze eeuw.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Telkens was het verhaal hetzelfde: de staat deed alsof de zwarte inwoners van de regio niet bestonden. Economische belangen wogen zwaarder, of het nu om een stuwmeer ging dat vele huizen onder water zette of het uitdelen van grondtitels aan internationale mijnbouwbedrijven. Maar Márquez leidde haar gemeenschap naar winst in de rechtszaal, de grond behoorde hen toe. De industriële mijnbouw was van de baan, maar illegale mijnbouwers bleven met machines de grond afgraven. Criminele groepen bedreigden de lokale activisten, Márquez moest haar dorp ontvluchten.

De agressieve jacht op goud en water is niet het enige gevaar dat Yolombó bedreigt. “Kijk”, zegt Carlos Rosero, een jarenlange strijdmakker van Márquez. Hij draagt een Black Lives Matter-T-shirt en een muts over zijn afro. Rosero wijst vanaf het schoolplein richting het dal in de verte, in de diepte stroomt de rivier Ovejas. Aan de horizon klimmen groene velden langs berghellingen omhoog. “Daar zie je de mislukking van het vredesakkoord. Dat is allemaal coca.”

Farc

De regering tekende in 2016 voor vrede met de Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia, de Farc. Op papier kwam met het akkoord een einde aan vijf decennia van gewapend conflict. Maar nadat Colombia’s grootste guerrillabeweging ontwapende, vulden andere gewapende groepen de territoria die de Farc achterliet. Vandaar die cocateelt rond Yolombó op grond waar voorheen bananen, cassave en koffie groeiden.

Vandaar ook dat Márquez nog steeds alleen kan dromen van vrede, ondanks dat vredesakkoord van zes jaar terug. In haar bergen zijn ook nu nog Farc-dissidenten aanwezig, guerrillero’s die het akkoord verwierpen. In het nabijgelegen stadje Suárez, waar het gemeentebestuur zetelt, staat ‘FARC-EP presente’ op de muren: het volksleger van de Farc is hier. De Farc-dissidenten zijn slechts een van meerdere gewapende groepen die strijden om het land en de drugsteelt.

Dat de vrede nog niet is bereikt, werd afgelopen week opnieuw duidelijk in het noorden van de Cauca, de geboortestreek van Márquez. De politie doodde de leider van de Farc-dissidenten. Enkele dagen later ging vlak bij het politiebureau van Suárez een bom af, ogenschijnlijk een wraakactie. Een agent raakte zwaar gewond. De koplamp van de motor waaraan het explosief bevestigd was, ligt in het verkiezingsweekend nog op straat. Inwoners passeren de plek van de aanslag zonder om te kijken. Geweld is onderdeel van het leven.

De strijd gaat door

Op het schoolplein in Yolombó steken de aanwezigen een voor een ‘hun’ Francia een hart onder de riem. “U vertegenwoordigt mij”, zegt de 28-jarige Damaris Trujillo. “Wij zijn de niemanden die straks bovenaan staan.” Een andere dorpsgenoot zegt: “U bent voor ons wat Obama is voor de zwarte gemeenschap in de Verenigde Staten.” In het kielzog van Márquez kwam ook Mábel Lara naar het bergdorp, ze is een van Colombia’s weinige zwarte nieuwspresentatoren. “Nooit eerder kwam iemand als Francia aan de macht,” zegt ze, “een zwarte vrouw.”

Márquez roept haar mensen een laatste keer op om strijdbaar te blijven, om zich niet te laten intimideren. “Ik heb me nooit het zwijgen laten opleggen”, zegt ze. “Wanneer ze zeggen dat ik de capaciteiten niet heb, zeg ik: en jullie dan? Als jullie het zo goed kunnen, waarom heeft mijn dorp dan nog steeds geen drinkwater?” Het gebrek aan water in Yolombó is het symbool geworden voor een nalatige overheid. Terwijl op een paar kilometer afstand de stuwdam een enorm waterreservoir creëerde en stroom genereert, zijn basisvoorzieningen als schoon water en elektriciteit schaars in de bergdorpen.

Maar Márquez waarschuwt ook. Het zal zwaar worden, zegt ze. Haar winst is pas het begin van de verandering. “We zijn nog steeds een zwart volk in een racistische samenleving.” Het diepgewortelde Colombiaanse wantrouwen zal haar achtervolgen als vicepresident. “Jullie zullen op sociale media berichten lezen die jullie doen twijfelen aan mij”, voorspelt ze. “Geloof ze niet. Vergeet niet wie ik ben.” Wij staan achter je, zeggen haar dorpsgenoten. Het gezelschap heft een strijdkreet aan. “Wees alert! De strijd van zwarte mensen in Latijns-Amerika gaat voort!”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234