Woensdag 18/05/2022

TerugblikEuro

‘Een aanwinst voor de EU’: terugblik op 20 jaar euro

null Beeld ANP XTRA
Beeld ANP XTRA

Twintig jaar na de introductie van de euro noemt 78 procent van de Europese burgers de euro een aanwinst voor de EU, een van de hoogste scores ooit. De onheilsprofetieën over het einde van de munt zijn verstomd, een hele generatie kent niet anders dan de euro. Een terugblik op wat destijds werd verwacht en gevreesd.

Marc Peeperkorn

Paul De Grauwe, econoom en professor aan de London School of Economics, voelde ondanks zijn diepgewortelde euroscepsis ‘opwinding en enthousiasme’ toen hij op 1 januari 2002 de eerste euro’s in handen kreeg. ‘Een van de krachtigste symbolen van Europese eenwording. In het dagelijks leven werden we vanaf dat moment eraan herinnerd dat we Europeanen zijn. Heel speciaal!’

Bij Jeroen Dijsselbloem daarentegen was er destijds geen sprake van welk soort euro-euforie dan ook. ‘Er was meer opwinding twee jaar eerder over de millenniumbug die niet kwam.’ De voormalige Nederlandse minister van Financiën en voorzitter van de Eurogroep bewaart niettemin thuis setjes euromunten uit verschillende landen.

Bij de start van de euro stonden twee kampen diametraal tegenover elkaar. Voorstanders van de munt voorzagen economische voorspoed, verdere Europese integratie en een heus Europagevoel. De tegenstanders voorspelden oorlog: met de euro overspeelde de EU haar hand, uiteenrafeling van de Unie was onvermijdelijk.

‘Belgen en Nederlanders gebruiken nu in elk geval hetzelfde geld’, antwoordt De Grauwe (75) op de vraag wat de euro heeft gebracht. Maar verder? ‘De euro zou ons allemaal beter maken. Duitsland en Nederland hebben inderdaad geprofiteerd, maar zuidelijke eurolanden zijn in het sukkelstraatje terechtgekomen. Het meest schrijnende voorbeeld is Griekenland, waar de begrotingsdiscipline van de eurozone veel te ver is gegaan.’

De oorlogsvoorspellingen – onder andere van Martin Feldstein, economisch adviseur van de toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan – noemt De Grauwe ‘extreem’. ‘Feldstein had wel een punt: de muntunie was unfinished business. Het geldbeleid werd gecentraliseerd bij de Europese Centrale Bank (ECB), maar het begrotings- en belastingbeleid bleef nationaal. Dat leidde tot grote spanningen, dat is wel gebleken met de schuldencrisis. De eurozone heeft aan een zijden draadje gehangen.’

Realpolitik

‘Waarschuwingen werden destijds met een grote korrel zout genomen’, zegt Dijsselbloem (55). ‘Soms schiet ons voorstellingsvermogen gewoon tekort. Het was al een hele stap om de munt te accepteren. Nog meer was te veel. Die Europese bankenunie zou later komen, werd voorspeld, na een grote crisis. Zo is het ook gegaan. Daar kun je cynisch over zijn, je kunt ook zeggen: dit is extreme realpolitik.’

null Beeld EPA
Beeld EPA

Dijsselbloem herinnert zich gesprekken met toenmalig PvdA-leider Wim Kok, Nederlands premier tijdens de introductie van de euro en minister van Financiën bij de onderhandelingen erover. ‘Kok voelde zich bezwaard. Hij zei: we hebben de euro opgetuigd zonder alle waarborgen, het is niet goed gedaan. Hij voelde zich verantwoordelijk daarvoor. Maar in de context van die jaren – de enorme politieke druk de euro in te voeren na de val van de Muur en de Duitse eenwording – heb ik nog steeds begrip voor het besluit. Vergeet ook niet hoeveel valutacrises er waren in de jaren zeventig, tachtig en negentig, met grote economische schade, ook voor het Nederlandse bedrijfsleven.’

Het neemt niet weg dat de euro met een valse start begon, en niet alleen omdat Griekenland zich er op het allerlaatste moment – met naar later bleek vervalste begrotingscijfers – tussen had gewrongen. Door de euro konden de zuidelijke landen spotgoedkoop lenen; de lonen schoten omhoog. ECB-voorzitter Jean-Claude Trichet wapperde elke maand waarschuwend met diagrammen over de achteruithollende concurrentiekracht van de zuidelijke landen. Niemand greep in, tot de grote kladderadatsch vanaf 2010 inzette en binnen een paar jaar Griekenland, Portugal, Ierland, Cyprus en Spanje met Europees geld gered moesten worden.

Bazooka

Too late and too little, daarover zijn Dijsselbloem en De Grauwe het eens, werd het fundament onder de eurozone alsnog verstevigd. De eurocrisis leidde ertoe dat de ECB nu toeziet op de grootste banken en dat hun kapitaalvereisten werden aangescherpt. Er waren de inmiddels fameuze drie woorden – ‘whatever it takes’ – waarmee toenmalig ECB-voorzitter Mario Draghi in 2012 speculatie tegen zwakke eurolanden de kop indrukte. En met het ESM (European Stability Mechanism) kreeg de eurozone eindelijk haar big bazooka om eurolanden te redden.

Wat jou niet doodt, maakt je sterker, oordeelt Nadia Calviño (53), de Spaanse minister van Financiën. Zij slaat een optimistischer toon aan dan Dijsselbloem en De Grauwe. ‘De diepe crisis heeft het economisch bestuur van de eurozone versterkt. De euro is nu de tweede munt van de wereld en de steun ervoor is sterk en stijgende.’

null Beeld EPA
Beeld EPA

De onheilsprofetieën van economen als Paul Krugman en Willem Buiter over het einde van de euro zijn in elk geval verstomd. De Grauwe: ‘Zij hebben de politieke wil bij Merkel en andere leiders om de euro te behouden onderschat. Dat waren politici die hun politiek kapitaal in de euro hadden geïnvesteerd. Die wilden niet de geschiedenisboeken ingaan als degenen die datzelfde project ten grave hadden gedragen.’

Onvoltooid

Voltooid is de eurozone volgens De Grauwe en Dijsselbloem allerminst. De animo voor verdere stappen verdampte zodra de acute crisisfase voorbij was. De bankenunie is niet af, de kapitaalmarkten zijn nog steeds versnipperd en over een Europese minister van Financiën met een eigen budget heeft niemand het meer. De Grauwe ziet een lichtpuntje in het nieuwe, eenmalige coronaherstelfonds (750 miljard euro). ‘Maar dan moet wel permanent worden. En aanzienlijk groter.’

Ook de veronderstelde eurodynamiek op andere terreinen is er volgens Dijsselbloem niet gekomen. Sociale wetten blijven grotendeels nationaal en belastingwetten zijn alleen veranderd onder druk van de Oeso en publicaties over massale belastingontwijking (Luxleaks, Panama Papers). ‘Het volgde niet uit de start van de euro’, aldus Dijsselbloem. ‘De eurozone kan niet stil blijven staan, maar de politieke weerstand tegen verdere integratie is enorm’, zegt De Grauwe.

Ook hier is het Calviño die wel voortgang ziet. ‘Het ongekende Europese antwoord op de covidpandemie – de gezamenlijke inkoop van vaccins, het herstelfonds – was alleen mogelijk omdat de EU lessen heeft getrokken uit de eurocrisis. Samen staan we sterker.’ Spanjaarden waren altijd al pro-Europees en de euro heeft dat gevoel versterkt, zegt Calviño.

Dijsselbloem ontwaart onder Europeanen minder warme gevoelens over de munt. De euro is een harde munt geworden, meent de sociaaldemocraat. ‘Meer de D-mark dan de lire.’ Niet een munt om van de houden. ‘De euro is een symbool van Europese eenheid. Maar niet van liefde voor Europa.’

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234