Dinsdag 17/05/2022

AchtergrondBuitenland

Het ging over luttele centimeters: deze oude NAVO-belofte zit Rusland nog altijd hoog

Het Rode Plein in Moskou. Beeld AP
Het Rode Plein in Moskou.Beeld AP

De NAVO zou geen ‘inch’, ofwel 2,54 centimeter, naar het oosten opschuiven. Tenminste als de Sovjet-Unie zich neerlegde bij de hereniging van de beide Duitslanden. De ruzie over die kwestie duurt voort.

Bob van Huet

Ze zullen het er waarschijnlijk weer over hebben gehad, afgelopen vrijdag in Genève, de Russische minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Lavrov, en zijn Amerikaanse ambtgenoot Anthony Blinken. En ze gaan het er straks vast weer over hebben, als stekelig element in een escalerende ruzie om de toekomst van Oekraïne. Want volgens de Russische president Vladimir Poetin pleegde de NAVO ruim 30 jaar geleden woordbreuk en staat de militaire alliantie nu voor de poorten van Rusland.

Maar heeft de NAVO die beladen belofte om niet uit te breiden in oostelijke richting destijds ook echt gedaan?

Historici zijn al ruim 30 jaar bezig met de vraag. Er zijn twee kampen als het gaat om de interpretatie. Ja, er zijn zeker in februari 1990 ‘mondelinge’ toezeggingen gedaan door onder meer de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, James Baker, aan diens toenmalige Sovjet-collega Edoeard Sjevardnadze en aan Sovjetleider Michael Gorbatsjov. De NAVO zou na de Duitse hereniging geen inch verder oostwaarts gaan. Maar, en daar zit hem de kneep, de geschiedenis veranderde waar je bijstond en er werd heel veel over en weer toegezegd. En net dít aspect is niet formeel op papier gezet.

Beroerde dealmaker

Over hoe dat zo kon, kun je veel interpretaties lezen. Gorbatsjov kreeg later de Nobelprijs voor de Vrede maar vanuit Moskou bekeken - zeker in de ogen van de haviken - was hij een beroerde dealmaker. De Sovjet-leider had op het moment van de gesprekken rond de DDR ook urgentere zorgen: zijn eigen positie wankelde door de kritiek van Boris Jeltsin, de Sovjeteconomie stond op instorten en het land had dringend valuta nodig.

Belangrijker was daarom op dat moment dat er miljarden werden betaald door Duitsland voor het binnenhalen van de DDR. De gezaghebbende Amerikaanse historica Mary Sarotte schrijft in haar onlangs heruitgegeven standaardwerk Not One Inch, America, Russia and the Making of Post-Cold War Stalemate hoe een kwestie van centimeters bijdroeg aan een impasse tussen Rusland en de Verenigde Staten.

Sovjet-president Michael Gorbatsjov (1991) Beeld AFP
Sovjet-president Michael Gorbatsjov (1991)Beeld AFP

Staart

In het vervolgverhaal dat nu met alle ellende rond Oekraïne een hele lange staart blijkt te hebben, zitten veel flaters en inschattingsfouten van beide zijden. Niemand kon in de toekomst kijken. Zo dachten de Sovjets dat de landen die ze in het Warschaupact hadden verenigd wel genoeg anti-Duits (vanwege de Tweede Wereldoorlog) zouden zijn om veilig onder een Moskouse veiligheidsparaplu te willen blijven. Dat bleek niet zo.

Toen de Sovjet-Unie een jaar later instortte, stond het Oostblok in de rij voor het lidmaatschap van de NAVO en de Europese Unie (EU). De triomferende Amerikanen onderschatten op hun beurt de gevoelde vernedering van Poetin en andere Russische kopstukken toen de daartoe uitgenodigde NAVO wél kon opschuiven naar het oosten. Voor de Amerikaanse president Bush was dat trouwens ook altijd de bedoeling geweest.

Verknald

In haar boek onthult Sarotte hoe Bill Clinton een cruciale vergadering van de NAVO in 1997 min of meer verknalde omdat hij dreigende onthullingen van zijn minnares Monica Lewinsky aan zijn hoofd had. Clinton vond zijn eigen belang belangrijker dan zorgvuldige geopolitieke afwegingen die op dat moment werden gevraagd. Zo kan het dus lopen rond grote gebeurtenissen.

“Poetin is aan het framen”, zegt Peter Wijninga, defensiespecialist van het Centrum voor Strategische Studies in Nederland. “Baker zei destijds dat hij zich niet kon voorstellen dat de NAVO verder zou uitbreiden naar het Oosten. Dat kon toen ook niet want de Sovjet-Unie bestond nog. Maar een jaar later was dat compleet anders toen de Sovjet-Unie uit elkaar viel en Jeltsin aan de macht kwam. Er ontstond daarbij meer vrijheidsdrang in voormalige Sovjet-staten die reikhalzend naar het Westen begonnen te kijken om onder het Russische juk uit te komen. Pas in die situatie is de geleidelijke uitbreiding van de EU en van de NAVO ontstaan. Poetin wil dat nu terugdraaien.”

Een volk

De Russische president Poetin kan in het huidige verhaal rond Oekraïne niet vaak genoeg benadrukken dat Russen en Oekraïners toch echt één volk zijn. Dat past ook in Kremlin-jargon als dat voormalige Warschaupact-staten (Polen, het toenmalige Tsjecho-Slowakije en Hongarije) ‘verweesd’ zouden zijn sinds het gemis van Moedertje Rusland. Dat neemt niet weg dat er tussen Russen en Oekraïners sinds generaties wel degelijk heel nauwe culturele, economische en politieke banden bestaan. Veel Oekraïners hebben Russen in de familie en andersom.

Ten tijde van de Sovjet-Unie viel daar weinig op af te dingen, maar inmiddels bestaat die bureaucratische moloch niet meer en mag Oekraïne - door democratische verkiezingen - zelf bepalen hoe innig het de verstandhouding met de buren wil hebben.

Sinds het land in 2014 een pro-Russische president de laan uit stuurde, richtten steeds meer Oekraïners zich op het Westen. Volgens een peiling wil 54 procent van de Oekraïners dat het land de NAVO omarmt. Tien jaar geleden - voordat Rusland de Krim annexeerde - was dat nog maar 14 procent. Poetins verhalen over die gedeelde liefde worden uitgelegd als mooie praatjes om het land gewoon in te lijven.

Emoties spelen altijd mee. Voor veel Russen is Kiev het hart van het middeleeuwse rijk waaruit Rusland groeide. Wereldberoemde ‘Russen’ als de schrijvers Gogol en Boelgakov waren eigenlijk Oekraïners net als de revolutionair Lev (Leon) Trotski en de latere partijleider Leonid Brezjnev. De vader van de huidige (bijna vermoorde) oppositieleider Aleksej Navalny kwam uit de provincie Kiev.

Veiligheidsdreiging

Volgens Rusland-deskundige Bob Deen van Instituut Clingendael vormt het buurland sinds de onafhankelijkheid een tweevoudige bedreiging voor de huidige machthebbers in Rusland. Want wat die niet kunnen gebruiken is een militair sterk Oekraïne binnen een Westers bondgenootschap. Dat wordt als een veiligheidsdreiging gevoeld.

“Maar ook een anderszins succesvol Oekraïne, volgens een westers democratisch model, is bedreigend want dit is het land dat het meest dicht bij Rusland staat qua cultuur. Als Russen zouden zien hoe goed mensen in het in een geslaagd welvarend Oekraïne het hebben, dus onder westerse waarden, dan zou dat ook in Rusland wel wat teweeg kunnen brengen.”

De eerste voorkeur van Poetin is daarom een Oekraïne dat volledig in Russische invloedssfeer ligt zoals Wit-Rusland, aldus Deen. Lukt dat niet dan graag een chaotisch en niet-succesvol Oekraïne dat eigenlijk nergens anders bij kan horen. “Het ergste scenario vanuit het Kremlin bezien, is een sterk en succesvol Oekraïne dat volledig in het westerse kamp zit.”

Moederschoot

Oekraïne moet dus terugkeren in de moederschoot. Dat niet iedereen in het voormalige Oostblok heimwee heeft naar oude tijden bleek wel uit de furieuze reacties op een tweet van de Russische ambassade in Groot-Brittannië. Daarin stond dat “NAVO alleen maar een geopolitiek project was om gebieden in te lijven die wezen waren geworden door het instorten van het Warschaupact en de Sovjet-Unie”.

De reactie van de Poolse Europarlementariër Radek Sikorski was meer dan expliciet: “Zeg Russische ambassade, snap dit nu eens voor eens en voor altijd - en ik zeg het in heel duidelijke woorden. We zijn geen wees geworden van jullie omdat je niet onze papa was. Je was meer een serieverkrachter en daarom word je niet gemist. En als je nog eens terugkomt krijg je een schop voor je ballen”.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234