Zondag 14/08/2022

AnalyseLopende Zaken

Stuurmanskunst, daadkracht en eendracht zijn schaarse kwaliteiten in de politiek-sociale biosfeer

null Beeld Tim Dirven
Beeld Tim Dirven

De onderhandelingen over een nieuw loon­akkoord worden al maanden vooraf beschouwd als dé toets- of struikelsteen van de regering-De Croo. Dat is merkwaardig, want de blokkering zit grotendeels bij werkgevers en vakbonden.

Bart Eeckhout

Poupehan. Er is geen plek in het land die zijn naam zozeer verbonden weet met politiek of zelfs ‘achterkamerpolitiek’ als dat vredige dorpje in de Ardennen. In Omtrent Wilfried Martens (1991) beschreef journalist Hugo De Ridder, op basis van een ‘sterfbedbiecht’ van ACV-vakbondsman Jef Houthuys, hoe de top van de toenmalige christendemocratische zuil begin jaren 1980 bijeenkwam in Poupehan, in het buitenverblijf van Fons Verplaetse (toen kabinetschef van premier Martens). Onder meer de devaluatie van de Belgische frank in 1982 zou daar bedisseld zijn. De onthulling leidde tot ophef. Tot vandaag staat ‘Poupehan’ symbool voor een verzuild politiek systeem, waarin de echte macht achter de schermen verdeeld wordt.

Die reputatie is grotendeels onterecht. In zijn Verplaetse-biografie De laatste gouverneur (2021) werpt Rik Van Cauwelaert een genuanceerder en wellicht correcter licht op ‘Poupehan’. “Nog voor de eerste uitstap naar Poupehan waren de grote beslissingen al genomen”, schrijft Van Cauwelaert. De informele bijeenkomsten met Martens, Verplaetse, Houthuys en ook BAC-topman Hubert Detremmerie in de Ardennen waren belangrijk, maar dan vooral om een brug te slaan tussen regering en vakbond, wat noodzakelijk was om het harde besparingsbeleid van de jaren 80 overeind te houden.

Van zo’n Poupehan zou het land vandaag juist veel deugd kunnen hebben. De economische situatie is (nog) niet te vergelijken met die in de donkergrijze jaren 80, maar gelijkenissen zijn er wel: onzekerheid, inflatiepieken en een verlamd overlegmodel. Een uitweg zal stuurmanskunst, daadkracht en eendracht vergen – kwaliteiten die schaars zijn in de politiek-sociale biosfeer. Dan is het handig om een plek te hebben waar het vertrouwen kan groeien, ver weg van de Wetstraat en haar soms hijgerige verslaggeving. Een plek zoals Poupehan.

Mexican standoff

De situatie is ernstig. België combineert een hoog begrotingstekort (naar schatting 22 miljard over 2022) en een historische staatsschuld (463 miljard!) met een verouderende bevolking en dus een verwachting van stijgende pensioen- en gezondheidskosten. Toch ontbreekt de samenhang om daar wat aan te doen. Het gevolg is een minimale arbeidsdeal, een in nevelen gehulde pensioenhervorming en een belastinghervorming die ten vroegste in de volgende regeerperiode gestalte zal krijgen.

Tegen die achtergrond van politieke onmacht staan in de herfst de onderhandelingen gepland tussen werkgevers en werknemers over het interprofessionele akkoord, dat de loonmarge vastlegt. Dat overleg verloopt vanuit de loopgraven, zoals maandag nog bleek op de vakbondsbetoging. De bonden willen de loonwet weg, omdat die een reële loonsverhoging zo goed als onmogelijk maakt; de werkgevers willen juist de index weg, omdat die lonen automatisch vasthaakt aan de levensduurte. Zo heeft het overleg veel weg van een Mexican standoff, met politiek, bonden en patronaat die met getrokken revolver tegenover elkaar staan. En met als resultaat dat uiteindelijk niemand beweegt.

Vakbondsbetoging tegen de dalende koopkracht, afgelopen maandag in Brussel.  Beeld BELGA
Vakbondsbetoging tegen de dalende koopkracht, afgelopen maandag in Brussel.Beeld BELGA

Menig analist voorspelt – of hoopt – dat die impasse ook het lot van de regering-De Croo zal bezegelen. Bijvoorbeeld omdat de PS de kant van de vakbond zou kiezen en een aanpassing van de loonwet zou eisen. Dat zou in tegenspraak zijn met het regeerakkoord, wat ‘Vivaldi’ in acute nood zou brengen. Zover komt het wellicht niet, maar dat neemt niet weg dat de verwachtingen over het socio-economisch beleid best bescheiden blijven. Ziedaar de kern van de politieke vertrouwenscrisis: de roep om hervorming klinkt luider dan ooit, maar omdat die roep vaak tegengesteld klinkt, raakt de regering verlamd, en ontgoochelt ze uiteindelijk iedereen.

Uitwegen zijn mogelijk

Een grote verantwoordelijkheid voor die situatie ligt bij de sociale partners. Sociaal overleg kon in dit land zijn centrale positie verwerven door een geschiedenis van gedeelde zorg voor de welvaart. Die horizon is verdwenen. Wat rest, is comfortabel lobbyisme aan weerszijden van een brede kloof van onbegrip. En op het eind is het de schuld van ‘de politiek’.

Dat is jammer, omdat er zelfs in de huidige lastige situatie uitwegen te bedenken zijn. Wie goed luistert naar de vakbonden, hoort dat het hen vooral te doen is om het oplopende verschil tussen bedrijfswinsten en het aandeel van werknemers daarin, en tussen de lage lonen en de hoge, die via bonussen en andere sluiproutes aan de loonwet ontsnappen. Wie goed luistert naar de werkgevers, hoort bezorgdheid over toekomstige loonverplichtingen. Beide bekommernissen zijn terecht én verzoenbaar. Zowel op links als op rechts borrelde al het ideetje op om de automatische index in centen in plaats van in procenten uit te keren. Nu geeft de indexering groter voordeel aan de hogere lonen, die de minste reden tot zorgen hebben. Een index in centen beschermt de ‘gewone man’ (m/v/x) en ontziet bedrijven, omdat de hogere lonen minder snel meestijgen. Zo komt er zelfs marge voor wat meer reële loonstijging.

Het is maar één voorbeeldje van wat mogelijk zou kunnen zijn. Het vergt wel een bereidheid om het vizier te openen en elkaar halfweg te ontmoeten. Dat vergt vakbonden en werkgevers die weer naar het grotere plaatje kijken, en niet alleen naar de eigen debatfiche. België is nooit een land geweest van revolutionaire hervormingen die per Staatsblad worden afgekondigd. Vooruitgang kwam altijd traag, na veel gepolder en gepraat. Het probleem is: de stapjes vooruit worden steeds kleiner, om niet te zeggen dat we stilstaan, ondanks alle gepraat.

Dus ... heeft iemand toevallig een buitenverblijf in de Ardennen ter beschikking?

Bart Eeckhout. Beeld DM
Bart Eeckhout.Beeld DM
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234