Donderdag 30/06/2022

AnalysePopulisme

Wat de Belgische politiek kan leren uit de pyrrusoverwinning van Macron

Frans president Emmanuel Macron na zijn verkiezingswinst zondagavond. 'Hij voerde vooral een anti-Le Pen campagne, waarin zijn eigen, positieve programma minder belangrijk werd.' Beeld Photo News
Frans president Emmanuel Macron na zijn verkiezingswinst zondagavond. 'Hij voerde vooral een anti-Le Pen campagne, waarin zijn eigen, positieve programma minder belangrijk werd.'Beeld Photo News

Zijn klassieke politieke partijen dan toch niet zo overbodig als we dachten? Marine Le Pen is dan wel verslagen, maar het absenteïsme bij de Franse kiezer is groot. Na president Emmanuel Macron gaapt de leegte.

Ann De Boeck

“Het macronisme is dood.” Tot die vaststelling komt de Nederlandse politicoloog Cas Mudde na de herverkiezing van de Franse president Emmanuel Macron. Macron mag dan wel een overwinning van de extreemrechtse Marine Le Pen hebben afgewend, erg vrolijk kan hij niet worden van zijn resultaat. Met de laagste opkomst in twintig jaar stemde amper 41 procent van de Fransen voor hem, tegenover 49 procent in 2017. Eerder dan vóór Macron stemden velen deze keer tégen Le Pen.

“Wat nog het meest verontrust, is dat Macron de klassieke partijen in Frankrijk heeft leeggezogen met zijn nieuwe beweging”, schrijft Mudde op Twitter. “Nu hebben we geen nieuw elan, geen echte beweging én geen enkele andere liberale democratische partij meer.” Dat laatste is geen al te best vooruitzicht als je weet dat Macron binnen vijf jaar onherroepelijk het Elysée achter zich moet laten. Straks is hij weg, terwijl de populistische partijen nog altijd op de loer liggen.

Dat is een belangrijke vaststelling. Al sinds het succes van Macrons ‘En Marche’ in 2017 regent het in Europa politieke bewegingen die beloven te breken met de oude politieke cultuur. Ze surfen op het ongenoegen bij de bevolking, of dat nu over migratie, de stijgende kosten van het levensonderhoud of politieke uitwassen gaat. Denk aan de Vijfsterrenbeweging in Italië of, aan het andere uiteinde van het spectrum, het Forum voor Democratie in Nederland. In ons land flirtte ook Karel Van Eetvelt in 2020 met het idee van een beweging.

Intussen hebben ook de traditionele partijen hun hoop op dit modefenomeen gezet. Denk aan de transformatie van de socialisten in Vooruit, de nieuwe huisstijl van cd&v en straks ook de nieuwe partijnaam van Open Vld. Deze partijen zien hun leden en kiezers al decennia wegsmelten en hopen dat een grondige opfrissing kan redden er wat te redden valt. Al blijft het afwachten of deze verkooptruc aanslaat.

Vluchtig

Dat een beweging pijlsnel harten kan veroveren, werd dit weekend duidelijk bij de verkiezingen in Slovenië. Robert Golob, die pas in januari de links-ecologische Vrijheidsbeweging stichtte, versloeg er huidig premier Janez Janša. Deze ‘mini-Orbán’ voerde de voorbije twee jaar een rechts-populistisch bewind, waarbij hij ook de mediavrijheid probeerde in te perken. Nu is hij verslagen. “Maar als de nieuwkomers er niet in slagen om een stabiel bestuur in de plaats te zetten, zitten ze bij de volgende verkiezingen opnieuw hetzelfde probleem”, zegt politicoloog Carl Devos (UGent).

Bewegingen hebben dan ook een groot nadeel: ze zijn vluchtig. Meestal draaien ze rond één charismatische persoon en een beperkt aantal standpunten, zonder al te veel ideologische bagage. Als die persoon minder populair wordt of ermee ophoudt, ligt de beweging al snel op apegapen. Zo wordt de antipolitiek nog meer gevoed. Daarna staat er weer een nieuwe messias op. Echt duurzaam is dat niet.

Protest op de Place de la République in Parijs na de verkiezingsuitslag. Binnen vijf jaar is Macron onherroepelijk weg uit het Elysée, terwijl de populistische partijen nog altijd op de loer liggen. Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett
Protest op de Place de la République in Parijs na de verkiezingsuitslag. Binnen vijf jaar is Macron onherroepelijk weg uit het Elysée, terwijl de populistische partijen nog altijd op de loer liggen.Beeld SOPA Images/LightRocket via Gett

Een van de lessen uit de Franse kiesstrijd is dus dat de politieke partij nog lang niet dood is, meent Devos. “Dit bewijst dat we nood hebben aan stevig uitgebouwde partijen, met een sterke structuur en een sterke studiedienst”, zegt hij. Ook Mudde zegt aan De Morgen dat hij overtuigd blijft van hun belang: “Partijen geven een bepaalde stabiliteit en voorspelbaarheid aan politiek. Individuele leiders of bewegingen kunnen dit niet, omdat ze te afhankelijk zijn van de grillen van die figuur.”

Samensmelting

Dat wil niet zeggen dat Conner Rousseau, Joachim Coens en Egbert Lachaert nu op beide oren kunnen slapen. Integendeel. De traditionele partijen werden in Frankrijk weggevaagd. De kiezers stapten over naar Macron of naar de extremen op links en rechts. Dat lot staat ook de Vlaamse centrumpartijen te wachten bij de verkiezingen in 2024, vreest Devos. “Ze zullen nog wel boven de kiesdrempel uitkomen, maar wat zijn ze daarmee? Dit zijn de laatste stuiptrekkingen van een verloren model.”

Een hergroepering dringt zich op, een samensmelting tussen verschillende (delen van) partijen. In de Wetstraat rijpt dat idee al langer. Zo zei N-VA-voorzitter Bart De Wever vrijdag op Canvas dat hij de kiezers van N-VA, Open Vld en cd&v hoopt te verzamelen in één grote centrumpartij. Al leek die suggestie eerder een vijandige overname door N-VA dan een constructieve poging tot samenwerken. Om echt te kunnen slagen is wellicht een grote, nieuwe partij nodig. Dat wil zeggen: eerst de rest ontmantelen en samen iets nieuws oprichten.

Bovenal schuilt er in de Franse stembusslag een inhoudelijke les, meent Mudde. In 2017 was Macron met zijn optimisme een inspiratie voor alle centrumpartijen in Europa, van liberalen en sociaaldemocraten tot christendemocraten. “Dat positivisme is hij stelselmatig kwijtgeraakt. Nu voerde hij vooral nog een anti-Le Pen campagne, waarin zijn eigen, positieve programma minder belangrijk werd.”

Daarin schuilt het gevaar, ook voor Belgische partijen. Mudde: “De les is dat de liberale democratie niet louter kan bestaan uit oppositie tegen uiterst rechts. Burgers willen een positieve agenda. Enkel zeggen dat je tegen de andere bent verzwakt de liberale democratie, zelfs als je daarmee verkiezingen wint. Je moet op basis van een duidelijke ideologie een positief programma ontwikkelen.”

null Beeld Photo News
Beeld Photo News
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234